Trong căn nhà ấm áp ở thôn Hà My Trung, bà Nguyễn Thị Thăng, tuổi đã 72, đang ôn lại những làn điệu Bài chòi với hàng xóm của mình. Tuổi đã lớn vậy mà giọng bà vẫn còn ngọt lắm. Cô du kích Thăng mê Bài chòi từ thuở 18 khi các chú cán bộ nằm vùng về hát “Mấy dòng tâm sự” với lời người vợ kêu gọi chồng là lính ngụy quay súng trở về với cách mạng: “…Con họ có cha bế mẹ bồng. Con mình nghĩ thật vô cùng xót chua. Ruộng vườn bỏ đã mấy mùa. Con mình thì đau mãi anh chưa trở về…”. Chỉ nghe qua một vài lần mà thuộc làu làu, chất giọng trong trẻo, tình cảm, không kém gì chuyên nghiệp.

      Năm 1966, bà Thăng tham gia đoàn văn công thị xã Hội An, do ông Nguyễn Minh Đạt làm trưởng đoàn. Từ đó đến năm 1967, đoàn của bà đi biểu diễn khắp nơi, không chỉ Hội An mà còn ở các huyện lân cận. Mỗi chương trình, thường có mấy giọng ca đơn và một vở kịch từ các làn điệu Bài chòi như một vũ khí hữu hiệu để cảm hóa, lung lạc kẻ thù và cổ vũ, động viên nhân dân chiến đấu, giải phóng quê hương. Bà Thăng tâm sự: “Tôi thích nhất là bài hát về gương anh hùng của chị Trần Thị Lý-người con gái Việt Nam. Đêm nào tôi hát bà con cũng bật khóc”. Rồi bà cất giọng: “Trong kháng chiến ta đã từng gian khổ/ Nay hòa bình lại máu đổ xương rơi/ Mến thương chị lắm chị Lý ơi/ Máu chúng tôi tiếp cho đời chị tươi”…

      Bà Thăng kể rằng, trở về làm ruộng từ sau năm 1967, không còn đi biểu diễn, nhưng bà luôn hát Bài chòi trong các đám cưới hay ru con rồi đến cháu. Hàng xóm nghe cũng mê mẩn theo. Gần đây bà lại có dịp hát những khúc ca xưa khi tham gia đội dưỡng sinh của phường. Tiếc là những đứa con và dâu của bà không có đứa nào say Bài chòi như mẹ để có thể truyền nghề.   

leftcenterrightdel
Ông Lê Hồng Sinh, chị Phạm Thị Ánh, bà Nguyễn Thị Thăng (từ trái qua) trao đổi về hát Bài chòi.

       Nói đến ông Lê Hồng Sinh ở Điện Dương, nhiều người tuổi trung niên trở lên đều biết. Thừa hưởng năng khiếu văn nghệ của cha là ông Lê Sĩ Hùng, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Điện Bàn, người trong chiến tranh sáng tác nhiều Bài chòi nổi tiếng kêu gọi lính ngụy quay về với cách mạng, chàng trai Lê Hồng Sinh đã từng là trụ cột của đội văn nghệ sau giải phóng của xã Điện Dương. Đi thi ở huyện, năm nào xã Điện Dương cũng đứng nhất. Bài hát “Đường về Điện Dương” ngày ấy đã “làm mưa làm gió” nhiều sân khấu đến nỗi bây giờ ai cũng có thể thuộc hàng chục câu. Có lần đội tuyên truyền ra tận Nhà hát Trưng Vương thi thố với cả tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng (trước đây) khiến mọi người tâm phục khẩu phục. Những cái tết đơn sơ không thể thiếu nhóm Hồng Sinh, Hải Hưng, Lê Ân hô lô tô: “Cờ ra con mấy. Con mấy gì đây. Con gì nó ra đây”, khiến tất cả ai ở nhà hay đi xa cũng rủ nhau quây quần lại, rộn ràng, vui như… Tết. Theo ông Sinh, hát Bài chòi không khó, nhưng cái khó là biết làm sao luyến láy để chạm trái tim người nghe. Có rất nhiều làn điệu trong một Bài chòi như: Trống quân, lô tô, thơ đường, nói lối, cà lả, xuân nữ, cổ bản, xàng xê… Mỗi làn điệu có tiết tấu riêng khi da diết, xúc động khi sôi động, giục giã, có thể chuyển tải hết nội dung một câu chuyện trọn vẹn. Theo ông Sinh, Bài chòi là báu vật dân gian, đem lại cho con người niềm vui sống, thêm yêu quê hương đất nước, gắn kết tình làng nghĩa xóm gần gũi nhau hơn, điều mà các thể loại nhạc khác không dễ làm được. Việc Bài chòi có tiếng nói tận UNESCO thực sự là tin vui với những người dân miền Trung.

      Nghe các cô chú hát mượt mà, chị Phạm Thị Ánh cảm thấy mình thật non nớt. Chị tâm sự: “Tôi mới học mấy năm nay từ chú Hồng Sinh và cô Thăng, cũng được đánh giá là có chất giọng nhưng để đạt được đỉnh như các cô chú thì khó quá. Chúng tôi có ít môi trường để cọ xát, thi thố. Lâu lâu phường mới tổ chức đi thi tuyên truyền hoặc văn nghệ xóm thôn. Bây giờ cũng không có ai đặt lời những Bài chòi có nội dung mới phù hợp”.

      Theo lời chị Ánh, ở thôn Hà My Trung lớp trẻ hiện nay chỉ có chừng dăm người hát được Bài chòi, còn đa phần hát nhạc trẻ trong khi nhu cầu của nhân dân được nghe dân ca vẫn vẹn nguyên như ngày nào. Chị vẫn mong địa phương khôi phục và động viên nhiều người hát được Bài chòi hơn nữa để giữ gìn văn hóa dân gian không bị mai một và quên lãng.

      Như có ngọn lửa cảm hứng lan cháy, cả ba thế hệ ở Hà My Trung lại say sưa hát những làn điệu quen thuộc đã ăn sâu vào tâm thức của người Điện Dương: “Nếu có dịp anh về vùng cát/ Ghé Điện Dương xã sát Biển Đông/ Trước đây giặc Mỹ cuồng ngông/ Gây bao tội ác chất chồng nơi đây…”.

Bài và ảnh: HỒNG VÂN