Tham vọng địa chính trị

Trong nhiều thập kỷ, quyền lực quốc tế của Liên minh châu Âu (EU) định vị ở "Hiệu ứng Brussels"-năng lực thiết lập các quy chuẩn khắt khe về dữ liệu cá nhân, môi trường và an toàn kỹ thuật, buộc các tập đoàn đa quốc gia muốn tiếp cận thị trường 450 triệu dân phải tự giác tuân thủ. EU tự hào là một "cường quốc quy chuẩn", chọn cách đứng ngoài các cuộc tranh chấp quyền lực cứng truyền thống.

leftcenterrightdel

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen. Ảnh: Reuters 

Bà Ursula von der Leyen đã đảo ngược trật tự đó. Trước những chấn động địa chính trị ở sườn phía Đông và sự phân mảnh của trật tự thương mại toàn cầu, bà thúc đẩy quá trình chuyển đổi căn bản, đưa an ninh vào mọi quyết sách kinh tế. Khái niệm "giảm thiểu rủi ro" do bà khởi xướng-bảo vệ chuỗi cung ứng chiến lược, công nghệ cốt lõi và khoáng sản trọng yếu mà không cắt đứt hoàn toàn quan hệ kinh tế, nhanh chóng được cả Mỹ lẫn nhóm G7 tiếp nhận như một ngôn ngữ chung.

Không dừng lại ở thương mại, bà xác lập các tiền lệ pháp lý và thể chế chưa từng có. Lần đầu tiên trong lịch sử, EU thành lập vị trí Ủy viên Quốc phòng và Không gian, đồng thời công bố Chiến lược công nghiệp quốc phòng châu Âu (EDIS). Ngân sách chung của khối, thường bị giới hạn nghiêm ngặt khỏi các hoạt động quân sự theo các điều ước thành lập, nay được huy động để đồng tài trợ nghiên cứu, mua sắm vũ khí và khuyến khích chuẩn hóa khí tài. Ủy ban châu Âu dưới sự điều hành của bà đã bước vào lĩnh vực an ninh, pháo đài tối thượng của chủ quyền quốc gia từng được 27 nước thành viên bảo vệ cẩn trọng.

Xung lực từ Brussels và sức cản chủ quyền quốc gia

Tuy nhiên, sự trỗi dậy của quyền lực kỹ trị tại Brussels không diễn ra êm thấm mà làm sâu sắc thêm những rạn nứt giữa bộ máy trung ương và các chính phủ dân cử, đặc biệt là trục Paris-Berlin. Tại Pháp, dù Tổng thống Emmanuel Macron luôn thúc đẩy khái niệm "tự chủ chiến lược", cách tiếp cận của bà Ursula von der Leyen vẫn bị một số chính trị gia xem là quá phụ thuộc vào các toan tính chiến lược của Washington. Ngược lại, tại Berlin, giới công nghiệp lo ngại các biện pháp phòng vệ thương mại cứng rắn mà Brussels áp đặt lên chuỗi cung ứng quốc tế sẽ kích hoạt các đòn trả đũa nhắm thẳng vào những tập đoàn xuất khẩu chủ lực của Đức.

Bên cạnh đó là sự bất mãn về thủ tục ngoại giao. Không ít đại sứ phàn nàn về xu hướng ra quyết định mang tính áp đặt từ văn phòng Chủ tịch Ủy ban châu Âu, nơi các chính sách lớn đôi khi được công bố trước khi Hội đồng châu Âu kịp bàn thảo và thống nhất. Trong một khối gồm 27 quốc gia với lợi ích an ninh phân tán từ các nước Bắc Âu và Baltic đặt nặng phòng thủ biên giới, đến các nước Nam Âu lo lắng về làn sóng di cư và thâm hụt nợ công, việc áp đặt một ý chí địa chính trị duy nhất từ Brussels vấp phải sức cản tự nhiên của thể chế đồng thuận.

Hụt hơi nguồn lực, tụt hậu cạnh tranh

Dù vậy, thách thức lớn nhất đối với tham vọng của bà Ursula von der Leyen không chỉ ở chính sách mà còn ở nguồn lực tài chính và năng lực cạnh tranh thực tế. Báo cáo của cựu Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu Mario Draghi đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: EU cần đầu tư thêm 800 tỷ euro mỗi năm nếu không muốn rơi vào tình trạng tụt hậu vĩnh viễn trước Mỹ và Trung Quốc về năng suất, đổi mới sáng tạo và công nghệ cao.

Để trở thành một người chơi địa chính trị độc lập, châu Âu cần nền tảng công nghiệp tự chủ và dòng vốn dồi dào. Thế nhưng, châu Âu hiện nay gần như vắng bóng trên bản đồ các nền tảng số và trí tuệ nhân tạo (AI) quy mô toàn cầu; hầu hết trung tâm dữ liệu và năng lực điện toán tiên tiến đều phụ thuộc vào bên ngoài. Song song với đó, chi phí năng lượng leo thang giáng đòn nặng nề vào các ngành công nghiệp nặng, hóa chất và luyện kim, xương sống của mọi nền tảng quốc phòng. Ý tưởng phát hành nợ chung để tài trợ cho quá trình tái vũ trang và chuyển đổi xanh tiếp tục bị nhóm các nước "tiết kiệm" như Đức hay Hà Lan ngăn chặn, khiến các gói đầu tư chiến lược chưa đạt được quy mô đột phá.

Không thể phủ nhận rằng bà Ursula von der Leyen đã phá vỡ sự ngây thơ chiến lược tồn tại suốt nhiều thập kỷ của châu Âu. Dưới sự dẫn dắt của bà, EU đã học được cách sử dụng đòn bẩy thị trường, thẳng thắn nhận diện hiểm họa từ sự phụ thuộc một chiều và chấp nhận rằng phòng thủ tập thể đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc thay vì chỉ dựa vào các cam kết bảo hộ bên ngoài.

Dẫu vậy, tham vọng biến EU thành một "cường quốc địa chính trị" vẫn đang đứng trước một rào cản lớn. Địa chính trị không chỉ là việc ban hành các sắc lệnh từ Brussels, mà đòi hỏi sự hy sinh lợi ích ngắn hạn, sự sẵn sàng chịu đựng thiệt hại kinh tế và trên hết là sự đồng thuận chính trị bền vững giữa 27 thành viên. Nếu không thu hẹp được khoảng cách giữa một bộ máy điều hành muốn hành động nhanh gọn với những toan tính chủ quyền từ các nước thành viên, nỗ lực của bà Ursula von der Leyen có nguy cơ tạo ra một hình thái quyền lực nửa vời: Một Brussels đủ mạnh để làm phức tạp các mối quan hệ kinh tế toàn cầu, nhưng chưa đủ vững chãi để bảo đảm an ninh độc lập cho chính mình trên bàn cờ quyền lực thế giới.

NGUYỆT MINH