Khi chiếc đòn bẩy lịch sử đổi chiều
Quỹ đạo chính trị của ông Lula da Silva là một đồ thị đầy kịch tính hiếm thấy trong lịch sử đương đại. Từ đứa trẻ đánh giày mù chữ vùng Đông Bắc khô cằn vươn lên đỉnh cao quyền lực đầu thập niên 2000, ông Lula da Silva từng là hiện thân rực rỡ nhất cho giấc mơ thoát nghèo của Nam bán cầu. Khi ấy, nhờ tận dụng trọn vẹn siêu chu kỳ bùng nổ giá hàng hóa nguyên liệu thô toàn cầu, chương trình Bolsa Família của ông đã kéo hàng chục triệu người Brazil thoát khỏi đáy bùn đói nghèo.
Nhưng hào quang rực rỡ của thời kỳ ấy nhanh chóng bị vùi dập bởi "cơn địa chấn" tham nhũng Lava Jato, đẩy ông vào 580 ngày giam giữ trước khi Tòa án Tối cao hủy bỏ bản án vì những vi phạm thủ tục tố tụng mang tính chính trị. Cuộc trở lại Điện Planalto đầu năm 2023 của ông sau chiến thắng nghẹt thở trước Tổng thống đương nhiệm Jair Bolsonaro mang theo sứ mệnh hàn gắn một dân tộc chia rẽ.
Tuy nhiên, tình hình địa chính trị và kinh tế thế giới năm 2026 không còn như xưa. Siêu chu kỳ hàng hóa đã trôi qua; dòng vốn toàn cầu trở nên thận trọng và khắc nghiệt hơn. Nền kinh tế Brazil hiện tại bị bủa vây bởi tăng trưởng chậm, nợ công ngày càng lớn và những đòi hỏi ngặt nghèo về kỷ luật tài khóa. Cỗ máy điều hành của Đảng Lao động (PT) rơi vào thế kẹt: Nới lỏng chi tiêu công để bảo vệ mạng lưới an sinh xã hội cho tầng lớp bình dân hay siết chặt hầu bao nhằm trấn an thị trường tài chính và các nhà đầu tư quốc tế.
Gọng kìm nghị trường và sự chuyển dịch đức tin
Thế khó của ông Lula da Silva không dừng lại ở các chỉ số kinh tế vĩ mô mà còn ở ngay tại Cung điện Quốc hội Brazil. Cả Thượng viện lẫn Hạ viện Brazil tiếp tục nằm dưới sự chi phối của khối nghị sĩ "BBB" (Boi, Bala, Bíblia-nông nghiệp, súng đạn và Tin lành bảo thủ). Nắm giữ thế thượng phong tại hai viện, PL và liên minh hữu khuynh đã biến nhánh hành pháp thành một "pháo đài cô độc". Mọi sáng kiến lập pháp của ông Lula da Silva, từ cải cách hệ thống thuế lũy tiến đến quy hoạch lại đất đai, đều phải trả giá bằng những thỏa hiệp đắt đỏ và các cuộc mặc cả quyền lực phức tạp với khối Centrão-nhóm trung dung thực dụng khét tiếng của nền chính trị xứ Samba.
Song, biến chuyển sâu xa và mang tính kiến tạo hơn đối với tương lai Brazil lại nằm ở tầng đáy xã hội: Sự đổi ngôi của văn hóa và tôn giáo. Suốt 3 thập kỷ qua, sự bùng nổ mạnh mẽ của các giáo phái Tin lành Ngũ tuần tại các khu ổ chuột và vành đai đô thị nghèo đã dần bẻ gãy khối cử tri công đoàn truyền thống từng làm nên sức mạnh cánh tả.
Học thuyết thịnh vượng với trọng tâm đề cao tự lực cánh sinh, sáng kiến doanh nhân cá thể và việc tôn vinh trật tự gia đình truyền thống đã tạo ra một lớp cử tri mới. Phe bảo thủ Brazil đã khéo léo biến những giá trị tinh thần này thành vũ khí chính trị sắc bén, định vị cánh tả như một cỗ máy quan liêu lỗi thời, thích can thiệp và gắn liền với tham nhũng. Đối với hàng triệu lao động tự do trong nền kinh tế phi chính thức, thông điệp về sự độc lập cá nhân và quyền tự định đoạt tài chính đôi khi có sức nặng lấn át cả những lời hứa cứu trợ từ nhà nước phúc lợi.
Khát vọng Nam bán cầu
Trên bàn cờ quốc tế, ông Lula da Silva kiên định theo đuổi học thuyết đối ngoại "chủ động và kiêu hãnh", định vị Brazil như một cực độc lập, một thủ lĩnh tự nhiên của khối Nam bán cầu (Global South) thông qua Nhóm các nền kinh tế mới nổi hàng đầu thế giới (BRICS) mở rộng và Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20). Brasilia không giấu tham vọng bắc nhịp cầu đa cực trong một trật tự quốc tế đang rạn nứt.
Thế nhưng, chính sách ngoại giao độc lập không liên kết ấy cũng đặt Brazil vào những va chạm với phương Tây, đồng thời bộc lộ mâu thuẫn sâu sắc giữa đối ngoại và đối nội. Tại các diễn đàn đa phương, thông điệp bảo vệ "lá phổi xanh" Amazon và chuyển đổi năng lượng của ông Lula da Silva được cộng đồng quốc tế tán dương như một chuẩn mực đạo đức thời đại. Nhưng ngay tại quê nhà, cam kết siết chặt khai thác tài nguyên lại mâu thuẫn với giới đại tài phiệt nông nghiệp, khu vực kinh tế tạo ra 1/4 tổng sản phẩm trong nước (GDP) và nắm giữ huyết mạch xuất khẩu của quốc gia. Cố gắng dung hòa giữa trách nhiệm sinh thái toàn cầu với sinh kế và lợi ích kinh tế sống còn của các tập đoàn nội địa trở thành một trong những điểm nghẽn khó giải quyết nhất trong nhiệm kỳ của ông.
Cuộc bầu cử định hình bản sắc quốc gia
Cuộc đọ sức ngày 25-10 tới đây vượt xa khỏi khuôn khổ của một cuộc bầu cử tổng thống thông thường. Đây thực chất là một cuộc trưng cầu dân ý về bản sắc, thể chế và định hướng phát triển của nền dân chủ Brazil trong thế kỷ 21.
Cử tri Brazil đang đứng ở ngã ba đường giữa hai triết lý phát triển đối nghịch. Một bên là mô hình nhà nước kiến tạo gắn liền với an sinh xã hội bao trùm mang màu sắc nhân văn thế kỷ 20; bên kia là chủ nghĩa bảo thủ dân túy thực dụng, quyết liệt, đặt cược vào thị trường tự do và giá trị tôn giáo truyền thống của thế kỷ 21.
Dù kết quả thế nào, thực tế là nửa còn lại của xã hội sẽ không biến mất sau ngày bầu cử. Người chiến thắng sẽ phải tiếp quản một đất nước bị chia rẽ, nơi quyền lực hành pháp luôn bị giám sát và kiềm tỏa gắt gao bởi một nghị trường phân hóa. Với cá nhân Tổng thống Lula da Silva, đây là cuộc đua chính trị cuối cùng của ông. Còn với Brazil, đây là khúc quanh quyết định vị thế của “cường quốc rừng xanh” trên bản đồ địa chính trị thế giới.