Theo tài liệu, đình Phú Tự được xây dựng trước năm 1824, gắn với thời mở đất nơi xứ dừa này. Đình thờ Thành Hoàng Bổn Cảnh và hai vị thần Núi, Biển được phong sắc lần đầu năm 1824 (triều vua Minh Mạng) và lần thứ hai vào năm 1917 (triều vua Khải Định).

leftcenterrightdel

Cây cổ thụ Bạch Mai hơn 300 tuổi - Cây Di sản Việt Nam.  

leftcenterrightdel
 Cây khế cổ thụ ở sau đình.

Nét đặc biệt của ngôi đình là hiện có 3 cây cổ thụ, gồm cây Bạch Mai, cây Khế, cây Thị. Trong đó, cây Bạch Mai hơn 300 tuổi được công nhận là Cây Di sản Việt Nam (năm 2014). Cây Bạch Mai còn được gọi là Thần Mai, hay Nam Mai. Tại sân đình, trước chánh điện, cây Bạch Mai nằm ở vị trí theo thuyết: Chính cổng, bàn thờ thần nông, chánh điện và cây Bạch Mai. Thân cây Bạch Mai sần sùi, cành lá sum sê. Bạch Mai và ngôi đình Phú Tự gắn liền với nhau và cũng không ai biết rõ đình có trước hay cây Bạch Mai có trước? Người dân địa phương xem Bạch Mai như là bảo vật rất thiêng nên cùng chung tay chăm sóc, bảo vệ. Có một điều lạ là cây Bạch Mai không có quả và nếu chiết cành cũng không ra rễ nên không ai có thể nhân giống loài cây này. Điều đó càng khiến cổ thụ Bạch Mai trở nên linh thiêng với người dân.

Ông Đoàn Vĩnh An, đại diện Ban Hội hương đình Phú Tự cho biết: “Kiến trúc đình Phú Tự và cây Bạch Mai minh chứng cho sự có mặt của ông cha ta từ rất lâu đời trên mảnh đất ba dãy cù lao. Cây Bạch Mai đình Phú Tự là một giống mai chỉ xuất hiện ở Nam Bộ. Hiện cây Bạch Mai có khoảng 14 thân lớn cao 5-6m. Các nhánh mai trong tư thế nằm ngang mặt đất, dài từ 7-8m, tỏa thành tán rộng. Đáng lưu ý là cây không nở hoa dịp Tết cổ truyền như các loài mai khác, mà chỉ nở rộ hoa từ rằm tháng Giêng đến rằm tháng hai âm lịch. Hoa cây Bạch Mai nhỏ, màu trắng tinh, nở giữa thân và cành cây, có bốn cánh dày, mùi thơm ngào ngạt… Người dân xung quanh giúp đình nhặt hoa Bạch Mai rụng, đem phơi khô và dâng cúng để xin lộc. Việc xin lộc trở thành thông lệ hằng năm của đình nhưng không biết có từ khi nào. Tùy theo sản lượng hoa mà đình chia cho dân làng nhiều hay ít. Tuy nhiên, trung bình mỗi năm cũng vài trăm phần để người đi dự lễ cúng đình mang về cầu mong may mắn”.

Nằm ở phía sau ngôi đình còn hai cây cổ thụ có tuổi thọ hơn 100 năm. Đó là cây Khế và cây Thị. Có một điều lạ là 3 cây cổ thụ của đình Phú Tự nằm trên một đường thẳng. Ngoài ra quanh đình được trồng cây Duối để làm ranh giữa đình với bên ngoài và hiện còn khoảng bảy cây thân lớn. Hằng năm, ngoài các lễ cúng Kỳ yên, Thượng điền, Hạ điền, Chạp miếu, đình Phú Tự còn là nơi người dân tổ chức các lễ hội văn hóa như Tết Nguyên tiêu, Ngày thơ Việt Nam, Giỗ Tổ Hùng Vương, cúng thương binh liệt sĩ… Mỗi tháng, đình Phú Tự đón tiếp rất đông du khách xa gần đến thắp hương và chiêm ngưỡng những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi này.

Bài và ảnh: HÙNG KHOA - HOÀNG NHƯỠNG