Đường đến trường còn xa

Gập ghềnh đi tìm con chữ

Ngày 23-3, giống như hàng nghìn nữ sinh ở thủ đô Kabul (Afghanistan), Malahat, Adeeba và Nargis hồ hởi đến trường sau 7 tháng gián đoạn học tập do lệnh cấm của chính quyền Taliban. 3 cô học trò trong trang phục kín, nhảy chân sáo vào lớp của mình. Nhưng, niềm vui ngắn chẳng tày gang. Trò chuyện với bạn chưa được bao lâu, các nữ sinh này được yêu cầu trở về nhà ngay lập tức. “Khi cô phụ trách đến, chúng em thấy cô khóc, không nói nên lời. Chúng em đều không hiểu sao cô lại khóc trong một ngày vui như thế. Thế rồi, cô bảo chúng em về nhà đi vì nữ sinh trung học vẫn chưa được phép quay trở lại trường”, Malahat Haidari, 11 tuổi, học sinh Trường Trung học cơ sở (THCS) Al Fatah ở Kabul nghẹn ngào nói.

Malahat và các bạn trong lớp đã khóc rất nhiều khi biết mình bị đối xử bất công chỉ vì là con gái. Còn Adeeba, 13 tuổi, chị gái của Malahat bày tỏ sự thất vọng: “Cho đến hôm qua, không chỉ em mà bạn bè đồng trang lứa đều tin rằng Taliban đã thay đổi. Khi họ yêu cầu các nữ sinh về nhà, em hiểu rằng Taliban vẫn như hơn 20 năm về trước”.

Nữ sinh ở Kabul vừa đến trường ngày 23-3 thì nhận được lệnh đóng cửa.  Ảnh: AFP

Xuất thân trong một gia đình khá giả, Malahat và Adeeba hiểu rằng, chỉ có đi học mới mang lại cuộc sống tốt đẹp sau này. Được bố mẹ động viên, hai chị em cố gắng học tập để trở thành những công dân có ích cho đất nước. Nhẽ ra, giờ này Adeeba sắp học xong lớp 8 còn Malahat sắp kết thúc năm học lớp 6. Tuy nhiên, mọi kế hoạch đã bị đình trệ kể từ khi Taliban quay trở lại nắm quyền ở Afghanistan hồi giữa tháng 8 năm ngoái. Các em được yêu cầu ở nhà cho đến khi Bộ Giáo dục Afghanistan có thông tin mới. “Taliban cho rằng, nếu đi học, chúng tôi sẽ có được kiến thức và chiến đấu chống lại họ”, Nargis Jafri, 14 tuổi, nói. 

Nữ sinh Trường THCS Marafat ở Kabul giờ đây vẫn ám ảnh bởi những câu chuyện mà mẹ cô kể lại về thời kỳ cai trị của Taliban cách đây 25 năm. Vào giai đoạn 1996-2001, Taliban đã áp dụng các luật lệ hà khắc và sử dụng hình phạt không kém phần tàn khốc đối với nữ giới. Theo đó, phụ nữ bị cấm bỏ phiếu, phải mặc burqas một loại khăn choàng bao phủ toàn bộ cơ thể, với một phần vải lưới để mắt có thể nhìn xuyên qua), không thể ra đường nếu không có người giám hộ là nam giới đi cùng và cũng không được phép làm việc bên ngoài gia đình. Ngoài ra, trong thời kỳ này, đa số các bé gái không được đến trường. Năm 1999, chỉ 4% trong tổng số 9.000 bé gái ở độ tuổi tiểu học được đến trường và không một bé gái nào được học ở trường trung học. Hình phạt dành cho những người phụ nữ vi phạm điều lệ không chỉ dừng lại ở việc bị đánh, sỉ nhục ngay nơi công cộng mà đôi khi phải trả bằng cả mạng sống.

Sau khi các lực lượng do Mỹ đứng đầu lật đổ Taliban vào năm 2001, việc giáo dục dành cho trẻ em gái đạt nhiều tiến bộ vượt bậc. Theo báo cáo của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO): Kể từ năm 2001, số lượng trẻ em gái học tiểu học ở nước này đã tăng từ “gần như không” lên 2,5 triệu vào năm 2018. Tỷ lệ biết đọc, biết viết của nữ giới tăng 30% và hiện có 4/10 học sinh ở các lớp tiểu học là trẻ em gái. Nhìn chung, khoảng 10 triệu trẻ em và thanh thiếu niên Afghanistan được đi học, tăng so với gần 1 triệu vào năm 2001.

Bên cạnh đó, nữ giới có quyền tự do đi lại, bắt đầu sự nghiệp trong nhiều ngành nghề và tham gia bộ máy chính phủ. Hiến pháp của Afghanistan thông qua hồi tháng 1-2004 đã khôi phục những quyền bình đẳng của nữ giới với nam giới. Phụ nữ, trẻ em gái được đi học, tốt nghiệp đại học, được đào tạo làm bác sĩ phẫu thuật, nữ hộ sinh, cảnh sát, diễn viên, nhà báo, được ứng cử vào Quốc hội và phục vụ trong chính phủ... Một trong những thành tựu được kể đến là việc Afghanistan tiếp cận internet và truyền thông. Mạng điện thoại di động phủ sóng phần lớn nước này, đồng nghĩa phụ nữ, trẻ em gái có thêm điều kiện để học tập và kết nối với bên ngoài. “Phụ nữ Afghanistan đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trong 20 năm qua”, Nasrin Hasani, giáo viên 21 tuổi tại một trường trung học ở Kabul, khẳng định.  

Giới hạn của nền giáo dục

Sau khi giành kiểm soát Afghanistan vào ngày 15-8-2021, Taliban tuyên bố sẽ không áp dụng các chính sách hà khắc như thời kỳ 1996-2001. Tuy nhiên, chính quyền mới của Taliban đã ra lệnh nữ sinh viên theo học các trường đại học tư thục, vốn đã phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây, sẽ không được học cùng các bạn nam. Các quy tắc cứng rắn hơn cũng được áp dụng trong các cơ sở giáo dục công lập như cấm thầy giáo dạy học sinh nữ. Đây là vấn đề lớn ở Afghanistan-một quốc gia vốn đang phải đối mặt với tình trạng thiếu giáo viên do nhiều người đã sơ tán khỏi nước này khi Taliban nắm quyền điều hành. Ông Aziz Ahmad Rayan, người phát ngôn Bộ Giáo dục Afghanistan thừa nhận nước này đang thiếu hàng nghìn giáo viên. Để giải quyết tình trạng trên, chính quyền Taliban đang nỗ lực tuyển dụng giáo viên mới trên cơ sở tạm thời. 

Mặc dù không thể phủ nhận chính sách của Taliban hiện nay đã có sự thay đổi so với trước đây, nhưng việc đi làm hay đi học của phụ nữ và trẻ em gái Afghanistan đến nay vẫn bị giới hạn. Trước đó, Taliban thông báo sẽ mở cửa trường trung học cho nữ sinh vào ngày 23-3. Tuy nhiên, thông báo trên bị rút lại đúng vào ngày này. “Chúng tôi đã thông báo cho tất cả các trường có học sinh nữ từ lớp 6 trở lên phải ở nhà cho đến khi có thông báo tiếp theo”, hãng tin nhà nước Bakhtar News dẫn thông báo của Bộ Giáo dục Afghanistan cho biết.

Việc các trẻ em gái bị hạn chế tiếp cận giáo dục sẽ khiến các em phải chịu nhiều bạo lực, nghèo đói và bóc lột hơn. Đây là vấn đề cần được quan tâm đặc biệt trong thời điểm Afghanistan phải vượt qua nhiều cuộc khủng hoảng. Trong một tuyên bố, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (HĐBA LHQ) bày tỏ quan ngại sâu sắc về quyết định của chính quyền Taliban tại Afghanistan không cho nữ sinh được tiếp cận nền giáo dục cao hơn đồng thời kêu gọi lực lượng này mở ngay lại trường học cho các nữ sinh. Trong một tuyên bố, LHQ nêu rõ: “Các thành viên của HĐBA... tái khẳng định quyền của mọi người dân Afghanistan, bao gồm cả nữ giới, được hưởng một nền giáo dục”. HĐBA cũng yêu cầu Đại diện đặc biệt của LHQ tại Afghanistan Deborah Lyons hối thúc các cơ quan chức năng của Afghanistan về vấn đề này và báo cáo tình hình với LHQ. 

Mỹ và nhiều quốc gia phương Tây cũng lên án quyết định của chính quyền Taliban tiếp tục đóng cửa các trường nữ sinh trung học ở Afghanistan. Hành động của Taliban mâu thuẫn với những cam kết công khai mà lực lượng này đưa ra đối với người dân Afghanistan và cộng đồng quốc tế. Các quan chức trên cho rằng, mọi công dân Afghanistan, dù nam hay nữ, đều có quyền bình đẳng học tập ở tất cả các cấp học và trên mọi tỉnh, thành phố trong cả nước. Tuyên bố của đại diện các nước cũng nhấn mạnh, nếu không thay đổi quyết định trên, điều này sẽ gây tổn hại sâu sắc đến những triển vọng của Afghanistan trong việc gắn kết xã hội và tăng trưởng kinh tế. 

HOÀNG CHÂU