Stalin hay nói:
- Không thể quả quyết đoán định về tác phẩm văn học, chỉ có thể tranh luận về nó.
Khi người ta lập ra Nhà xuất bản Nhà văn Xô Viết, Stalin nói rằng, đó là nhà xuất bản của Hội Nhà văn và giờ đây không có chỗ để in sách của Puskin và Tolstoi. Cần phải lập ra một nhà xuất bản nữa. Thế là người ta lại lập thêm Nhà xuất bản Văn học.
Khi Polikarrpov, một cán bộ hoạt động trong lĩnh vực tổ chức đảng, được thông báo là cấp trên muốn cử ông đi làm trong Ban Thư ký điều hành Hội Nhà văn Liên Xô, ông này phân trần:
- Tôi vốn chỉ quen làm việc với những người bình thường, còn nhà văn là dân rượu chè be bét, không thể nào điều hành được.
Khi lời này được báo cáo lại với Stalin, nhà lãnh đạo tối cao đã nói:
- Hãy thông báo cho đồng chí Polikarpov biết, tôi không có những nhà văn khác đâu.
    |
 |
|
Lãnh tụ Stalin và đại văn hào Maxim Gorky. Ảnh tư liệu. |
Giải thưởng văn học
Nữ văn sĩ Vera Panova với cuốn tiểu thuyết mới đã được đề cử vào Giải thưởng Stalin-đây là lần thứ ba bà được nhận vinh dự này sau hai lần được nhận Giải thưởng Stalin bậc một và bậc hai. Ủy ban xét giải sau khi đọc xong tiểu thuyết mới đã quyết định không trao thêm cho bà Giải thưởng Stalin nữa. Thế nhưng, Stalin đã can thiệp:
- Thôi, chúng ta hãy trao cho bà Panova một giải nữa, bậc ba. Nhưng hãy nói với bà ấy rằng, chúng ta không có bậc bốn đâu nhé!
Stalin hỏi Fadeyev, người phụ trách Hội Nhà văn Liên Xô lúc ấy, vì sao lại không đề cử nhà văn S.Zlobin, tác giả của tiểu thuyết “Stepan Razin” vào giải Stalin. Fadeyev trả lời rằng, vì không thấy Zlobin tham gia các công tác xã hội nào cả.
- Nhưng có thể ông ấy đã dành thời gian đó để sáng tác thì sao?-Stalin hỏi.
Cuộc trò chuyện với Pasternak
Giữa đêm khuya, chuông điện thoại vang lên trong nhà Boris Pasternak (tác giả “Bác sĩ Zhivago” về sau được trao giải Nobel văn học).
- Stalin nói chuyện với anh đây. Anh Boris, anh đánh giá thế nào về Mandelshtam?
Mandelshtam cũng là một thi sĩ thượng thặng, nhưng do bị hiểu nhầm nên lúc đó đã bị bắt. Pasternak cũng đã biết tin này nên nói lảng:
- Thưa đồng chí Stalin, có lẽ ta nên nói về chuyện khác thì hơn.
- Đồng chí Pasternak ơi-Stalin đáp-thời trước, chúng tôi đã bảo vệ bạn bè mình mạnh mẽ hơn.
Người ta đồn rằng, sau khi Mandelshtam qua đời, lương tâm đã hành hạ Pasternak cho tới lúc chết.
Hãy lo cho sức khỏe scủa mình trước!
Nghệ sĩ Abrikosov trong một bữa tiệc ở Điện Kremlin đã hô vang:
- Xin chúc sức khỏe đồng chí Stalin!
Rồi làm một hơi cạn cả cốc rượu vodka.
Stalin nói nhỏ vào tai nghệ sĩ:
- Cậu phải lo cho sức khỏe của mình trước đã.
Một lần, Stalin nói với nhà thơ El-Registan, đồng tác giả phần ca từ của quốc ca Xô Viết:
- Tại sao anh lại cứ uống liền tù tì như thế? Nói chuyện với anh sẽ không còn thú vị nữa…
Một người có lúc hơn đa số
Nhạc sĩ Golubev với một bản giao hưởng của mình đã được đề cử vào Giải thưởng Stalin theo giới thiệu của Zhdanov (một nhà lãnh đạo rất thân thiết với Stalin, thậm chí hai người có lúc đã là thông gia của nhau). Chính vì thế nên mọi thành viên hội đồng đều nghĩ rằng Golubev chắc chắn sẽ được nhận giải thưởng, thậm chí là hạng nhất. Khi danh sách những người trúng giải được mang tới để Stalin ký, ông đã hỏi:
- Golubev… Giao hưởng… Tất cả đều ủng hộ, chỉ có một người phản đối. Ai là người phản đối hả?
- Dạ, Shostakovich ạ, thưa đồng chí Stalin.
Thế là ông nói:
- Đồng chí Shostakovich hiểu về âm nhạc rõ hơn chúng ta.
Rồi ông gạch tên họ của Golubev khỏi danh sách. Bản giao hưởng đó thực sự là kém nhưng hầu hết thành viên ủy ban vì “trông theo chiều gió” nên đã bỏ phiếu ủng hộ…
Quyền lực và tác hại của thư ký
... Stalin gọi điện thoại tới Hội Nhà văn, nhưng những người trực máy không thể nào nối máy được cho ông với các “yếu nhân” của hội như Fadeyev và Surkov. Chỉ có các thư ký của họ trả lời ông thôi. Trong một cuộc họp của Bộ Chính trị, Stalin đưa ra câu hỏi:
- Vì sao đế chế La Mã bị sụp đổ?
Và ông tự trả lời:
- Vì nó bị chuyển sang cho các viên thư ký riêng điều hành!
Thơ hay phải đượm buồn
Stalin có lần đã nói với Demian Bednyi, một nhà thơ vô sản, tác giả của những câu thơ luôn luôn hào sảng:
- Anh có biết tại sao anh là một nhà thơ xoàng xĩnh không? Đó là vì, thi ca phải hơi đượm buồn mới hay.
Nghệ sĩ như chiến tướng
Khi giới thiệu nghệ sĩ điện ảnh Boris Andreyev, người từng thủ vai chính trong phim “Berlin sụp đổ”, Stalin nói:
- Đây là nghệ sĩ Boris Andreyev. Tôi cùng anh ấy đã giải phóng Berlin.
Kể lại chuyện này là nhà văn Mikhail Bubennov, tác giả tập sách rất nổi khi đó là “Bạch dương”, trực tiếp có mặt trong buổi tiếp khách.
Với Sholokhov
Ngay từ khi “Sông Đông êm đềm” mới ra đời, những kẻ ác ý đã tung tin đồn rằng, đây là bộ tiểu thuyết của một nhà văn khác, chứ không phải của Mikhail Sholokhov. Điều này khiến nhà văn cảm thấy bị xúc phạm ghê gớm, thậm chí, còn gây nhiều khó khăn cho ông. Đến mức, như Sholokhov về sau kể lại, tòa soạn Tạp chí Tháng 10 đã dừng in tập tiếp theo của “Sông Đông êm đềm” vì ngại những tin đồn. Cực chẳng đã, Sholokhov đành phải cầu cứu ở “ông anh cả” của văn học Xô Viết lúc đó là Maxim Gorky. Rồi sau một thời gian có điện thoại hồi âm của Gorky: “Giờ này ngày kia tới. Sẽ có đồng chí Stalin. Đấy mới là người quyết định số phận của anh. Sẽ nói chuyện trong bữa ăn trưa”. Lúc đó, trong thâm tâm Sholokhov cũng ngại lãnh tụ không thích những nhân vật mà trong “Sông Đông êm đềm” cho là có lỗi với việc chống culắc nhưng cũng không còn biết bấu víu vào đâu, đúng hẹn, Sholokhov cũng liều tới nhà Gorky để gặp Stalin... Nhà văn kể: “Tất cả cùng ngồi. Gorky im lặng là chính, hút thuốc mù mịt... Stalin ra câu hỏi cho tôi: “Tại sao lại viết về viên tướng Kornilov mềm như vậy?”. Tôi trả lời, hình ảnh và hành động của viên tướng Kornilov được tôi miêu tả không nương tay, nhưng thực sự tôi đã dựng nên nhân vật này như một người đã được giáo dục bởi đạo đức danh dự và dũng cảm của một sĩ quan. Ông ta đã chạy khỏi trại tù binh. Ông ta đã yêu Tổ quốc... Stalin kêu lên: “Sao, thế là danh dự? Ông ta chống lại nhân dân! Một rừng giá treo cổ và một biển máu!”. Tôi phải nói rằng, lập luận này đã thuyết phục tôi. Về sau tôi đã điều chỉnh theo hướng đó”.
Sholokhov kể tiếp: “Stalin ra câu hỏi mới: “Lấy ở đâu ra việc thái quá của Bộ Chính trị sông Đông của Đảng và Ủy ban Cách mạng?” (đây chính là chủ đề chống culắc). Tôi đáp, mọi việc đã được viết ra rất trung thực theo tài liệu lưu trữ. Nhưng các nhà làm sử đã tránh đi những sự việc này và kể chuyện nội chiến không giống như sự thật cuộc đời... Cuối cuộc gặp, Stalin chậm rãi nói: “Một số người cho rằng bộ tiểu thuyết này sẽ làm vui những kẻ thù của chúng ta, bọn Bạch vệ đang sống lưu vong ở nước ngoài...”. Rồi ông hỏi tôi và Gorky: “Hai đồng chí nói gì về chuyện này?”. Gorky trả lời: “Bọn chúng thì ngay cả những cái tốt đẹp, hay ho nhất cũng có thể bóp méo đi mà chống lại chính quyền Xô Viết”. Tôi cũng đáp: “Đối với bọn Bạch vệ thì ít có điều tốt trong tiểu thuyết này. Chẳng gì thì tôi cũng đã miêu tả sự thất bại hoàn toàn của chúng ở vùng sông Đông và Kuban”. Khi ấy, Stalin mới nói: “Đúng, tôi đồng ý. Việc miêu tả các sự kiện trong tập 3 của “Sông Đông êm đềm” hữu ích cho chúng ta, cho cách mạng”. Rồi ông hứa là sách sẽ được in... Quả thực sau đó “Sông Đông êm đềm” tiếp tục được in. Năm 1965, bộ tiểu thuyết này đã được trao giải thưởng Nobel về văn học.
Các giai thoại còn lại tới hôm nay cũng kể rằng, Stalin luôn trân trọng Sholokhov, đến mức gần như “nuông” nhà văn. Sholokhov ngay cả khi đang giữ cương vị chủ đạo ở Hội Nhà văn Liên Xô cũng rất hay cùng bạn đồng nghiệp Alexander Fadeyev “chén anh, chén chú”. Thậm chí, có hôm được lãnh tụ mời tới nói chuyện, nhà văn vẫn còn “tây tây”. Những kẻ xấu bụng tưởng như thế thì Sholokhov sẽ bị nhà lãnh đạo tối cao, vốn rất chỉn chu trong thủ tục hành chính, quở mắng. Thế nhưng, Stalin đã có cách hành xử khác. Một lần, gặp nhà văn lớn, Stalin cười cười hỏi:
- Thế nào, đồng chí nhà văn, một tuần đồng chí cùng đồng chí Fadeyev uống rượu mấy ngày?
Sholokhov đành cười trừ cho qua chuyện. Thấy vậy, Stalin bảo cô thư ký:
- Cô ghi lại đi! Quyết định của Bộ Chính trị. Mỗi tuần đồng chí Sholokhov và đồng chí Fadeyev chỉ uống rượu từ thứ hai tới thứ năm thôi, còn lại ngày thứ sáu phải làm việc! Đừng như bây giờ, bảy ngày rượu say cả bảy!
Nói đoạn, ông dứ dứ ngón tay về phía văn hào. Cả hai bật cười sảng khoái...
ĐẶNG ĐÌNH NGUYÊN (sưu tầm và biên dịch)