Xuất hiện trên trái đất từ hàng trăm triệu năm trước, trong khi nhiều loài cổ sinh vật đã tuyệt chủng theo những biến cố của địa chất và khí hậu, cá đao vẫn tồn tại, thích nghi và tiếp tục sinh sống cho đến ngày nay. Điều này khiến chúng trở thành đối tượng nghiên cứu quý giá trong lĩnh vực sinh học tiến hóa, giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và biến đổi của những loài cá cổ xưa.
Điểm dễ nhận biết nhất của cá đao chính là chiếc mõm dài, dẹt, nhọn như lưỡi dao-cũng là nguồn gốc của tên gọi. Mõm cá đao chiếm gần 1/3 chiều dài cơ thể, được cấu tạo bởi lớp sụn cứng và phủ đầy thụ thể cảm giác điện. Nhờ đó, cá đao có thể phát hiện con mồi ngay cả trong môi trường nước đục hoặc thiếu ánh sáng. Cơ thể chúng thon dài, lớp da gần như không có vảy, thay vào đó là những tấm xương lớn xếp dọc thân, gợi nhớ đến hình ảnh của các loài cá cổ đại.
Cá đao thường sinh sống ở những vùng nước ngọt hoặc nước lợ, phổ biến tại châu Âu, Bắc Mỹ và một số khu vực châu Á. Chúng ưa những con sông lớn, hồ sâu hoặc vùng cửa sông có dòng chảy chậm. Là loài ăn thịt, thức ăn chính của cá đao bao gồm cá nhỏ, giáp xác và các loài động vật không xương sống dưới đáy. Với tập tính sống đơn độc và di chuyển chậm rãi, cá đao hiếm khi tấn công ồ ạt mà chủ yếu phục kích, dựa vào khả năng cảm nhận điện trường để bắt mồi chính xác.
    |
 |
| Cá đao có nguy cơ bị đẩy tới bờ vực tuyệt chủng. Ảnh: Auscape |
Một trong những điểm đặc biệt khiến cá đao được xem là “hóa thạch sống” nằm ở cấu trúc sinh học ít thay đổi qua hàng triệu năm. Bộ xương của chúng chủ yếu làm từ sụn thay vì xương cứng hoàn toàn như phần lớn cá hiện đại. Ngoài ra, quá trình sinh sản của cá đao cũng mang nhiều nét nguyên thủy. Cá cái thường đẻ trứng ở đáy sông, trứng bám vào sỏi đá và nở sau vài ngày. Cá con lớn lên chậm, có thể mất nhiều năm mới đạt đến độ trưởng thành, nhưng bù lại, cá đao có tuổi thọ khá dài, nhiều cá thể sống trên 50 năm.
Không chỉ mang giá trị khoa học, cá đao còn có vai trò quan trọng về kinh tế và văn hóa tại nhiều quốc gia. Thịt cá đao được đánh giá cao nhờ độ săn chắc, giàu dinh dưỡng, đặc biệt, trứng cá đao là nguyên liệu quý để chế biến trứng cá muối. Tuy nhiên, chính giá trị này cũng khiến cá đao đối mặt với nguy cơ bị khai thác quá mức. Cùng với ô nhiễm môi trường và việc xây dựng đập thủy điện làm thay đổi dòng chảy tự nhiên, số lượng cá đao trong tự nhiên đang suy giảm nghiêm trọng ở nhiều nơi.
Ngày nay, nhiều chương trình bảo tồn cá đao đã được triển khai nhằm duy trì quần thể loài cá cổ xưa này. Việc bảo vệ môi trường sống, kiểm soát khai thác và nhân giống trong điều kiện nhân tạo là những giải pháp quan trọng để cá đao không trở thành một cái tên chỉ còn tồn tại trong sách vở.
Sự tồn tại của cá đao từ thời tiền sử đến nay nhắc nhở con người về trách nhiệm gìn giữ đa dạng sinh học, để những “nhân chứng lịch sử” của trái đất vẫn tiếp tục bơi lội trong dòng chảy của tương lai.
TUYẾT CHI