Khi mỗi người là một “ốc đảo”

Anh Minh, người cùng cơ quan tôi, năm nay hơn 40 tuổi, sống tại Hà Nội, kể rằng rất hiếm khi cả gia đình anh có dịp ăn cơm đông đủ trong tuần. Các con học thêm vào những khung giờ khác nhau, vợ chồng cũng bận rộn với công việc nên chỉ cuối tuần mới có thể quây quần. Những ngày thường, khi ở nhà, mỗi người lại gắn với một chiếc điện thoại hoặc máy tính riêng. Các con vừa đi học về đã nhanh chóng trở về phòng với chiếc máy tính, điện thoại quen thuộc.

Câu chuyện của anh Minh không phải là cá biệt. Hình ảnh ấy xuất hiện ở nhiều gia đình hiện đại. Dường như một “kẻ thứ ba” vô hình đang len lỏi vào đời sống gia đình, khiến khoảng cách giữa các thành viên tuy gần mà xa. Không khí gia đình trở nên trầm lắng hơn, ít những cuộc trò chuyện, ít tiếng nói, tiếng cười sẻ chia.

Sự thay đổi ấy kéo theo những tác động không nhỏ tới việc giáo dục con trẻ. Học sinh tham gia mạng xã hội ngày càng nhiều và coi đó như một không gian để thể hiện bản thân. Tuy nhiên, không phải em nào cũng có đủ kỹ năng ứng xử trên môi trường số. Tình trạng nghiện trò chơi trực tuyến, những phát ngôn cảm tính hay việc chia sẻ các nội dung thiếu chuẩn mực vẫn xuất hiện.

leftcenterrightdel

 Giữ nếp nhà Việt trong kỷ nguyên số. Minh họa: MAI MINH

Trong học tập, việc sử dụng mạng xã hội quá nhiều khiến một bộ phận học sinh giảm hứng thú với việc đọc sách giáo khoa, sách tham khảo. Thậm chí, có em lạm dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo để hoàn thành bài tập thay vì tự tìm tòi, suy nghĩ. Một số nhóm học sinh còn chia sẻ đáp án cho nhau nhằm đối phó với việc kiểm tra của giáo viên. Những biểu hiện ấy cho thấy công nghệ, nếu không được sử dụng đúng cách, có thể tạo ra những khoảng cách ngay trong môi trường cần sự gắn kết nhất là gia đình.

Từ xa xưa, trong tâm thức người Việt, gia đình luôn là nơi đầu tiên hình thành nhân cách con người. Dù xã hội có nhiều đổi thay, vai trò ấy vẫn không hề thay đổi. Gia đình không chỉ là nơi che chở mà còn là môi trường lưu giữ và truyền trao những giá trị văn hóa, đạo đức cho các thế hệ. Nếp nhà được vun đắp từ những điều bình dị như bữa cơm sum họp, tiếng đọc bài của con trẻ hay những lời hỏi han sau một ngày làm việc. Thế nhưng ngày nay, những âm thanh quen thuộc ấy đôi khi bị lấn át bởi tiếng chuông thông báo từ mạng xã hội, những đoạn video ngắn hay những công việc còn dang dở trên màn hình máy tính.

Kỷ nguyên số đang làm mờ dần ranh giới giữa công việc và cuộc sống riêng tư. Một email gửi đến vào buổi tối có thể khiến cha mẹ tạm dừng cuộc trò chuyện với con. Một thông báo trên điện thoại cũng đủ làm gián đoạn những phút giây quây quần hiếm hoi của gia đình. Khi dòng chảy thông tin từ bên ngoài len sâu vào từng không gian sống, nếp nhà rất dễ bị xem nhẹ nếu mỗi người không chủ động điều chỉnh.

Sống trong cùng một mái nhà nhưng thiếu sự kết nối về tâm hồn, nhiều người trẻ có nguy cơ rơi vào trạng thái cô đơn ngay giữa gia đình mình. Khi đó, những giá trị truyền thống có thể dần phai nhạt, còn các giá trị ảo trên không gian mạng lại trở thành thước đo cho nhận thức và hành vi của một bộ phận thanh thiếu niên.

Để công nghệ trở thành cầu nối

Tuy nhiên, sẽ không công bằng nếu coi điện thoại thông minh hay mạng xã hội là “thủ phạm” làm phai nhạt nếp nhà. Công nghệ tự thân không có lỗi. Điều quan trọng là con người sử dụng công nghệ như thế nào.

Giữ gìn nếp nhà trong thời đại số không phải là quay lưng với công nghệ, càng không phải là một cuộc “bài trừ công nghệ”. Trong bối cảnh internet đã trở thành một phần tất yếu của đời sống, điều cần thiết là biết làm chủ công nghệ và sử dụng nó phục vụ cuộc sống tốt đẹp hơn.

Nhiều gia đình đã xây dựng những quy ước riêng. Một người bạn của tôi, là công chức ở Hà Nội, quy định rằng trong giờ ăn cơm, mọi thành viên đều để điện thoại ở chế độ im lặng hoặc đặt sang một bên. Nhờ vậy, bữa cơm gia đình trở nên ấm cúng hơn với những câu chuyện đời thường và sự sẻ chia giữa các thành viên. Chị vui vẻ nói rằng, hơn một giờ đồng hồ không có internet bên mâm cơm gia đình cũng không làm trái đất ngừng quay.

Đó là một cách làm đáng tham khảo. Song để giữ gìn nếp nhà trong thời đại số cần những giải pháp đồng bộ hơn. Trước hết, cha mẹ phải là những người gương mẫu trong ứng xử trên không gian mạng, lựa chọn và chia sẻ những thông tin tích cực, đồng thời hướng dẫn con cách tiếp nhận thông tin và giao tiếp văn minh trên môi trường số. Bên cạnh đó, công nghệ cũng có thể trở thành cầu nối nếu được sử dụng đúng cách. Những nhóm trò chuyện gia đình, những cuộc gọi hình ảnh giữa các thế hệ hay những lời hỏi thăm được gửi đi mỗi ngày đều góp phần duy trì tình cảm gắn bó giữa những người thân.

Nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng số cho học sinh, giúp các em biết quản lý thời gian sử dụng thiết bị điện tử, tiếp nhận thông tin có chọn lọc và xây dựng thói quen sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm. Các tổ chức đoàn thể cần đẩy mạnh tuyên truyền, xây dựng văn hóa ứng xử lành mạnh trên không gian mạng.

Trong tương lai, công nghệ sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Song không một thuật toán nào có thể thay thế tình yêu thương, sự sẻ chia và trách nhiệm trong gia đình. Ánh sáng của màn hình điện tử không thể mang lại hơi ấm như bữa cơm sum họp và cuộc trò chuyện chân thành giữa những người thân yêu. Giữ nếp nhà Việt trong kỷ nguyên số vì thế không phải là hành trình chống lại công nghệ, mà là hành trình gìn giữ những giá trị tốt đẹp của gia đình bằng sự chủ động, tỉnh táo và trách nhiệm của mỗi người. Khi mỗi gia đình giữ được nếp nhà của mình, chúng ta cũng đang góp phần giữ gìn những giá trị văn hóa bền vững của dân tộc trong thời đại số.

VŨ VÂN