“Du long chuyển phượng” có thể hiểu theo nghĩa hình tượng là rồng đang bay chuyển sang thế phượng, tức thay đổi hình thái, vai trò, cách thức thể hiện mà vẫn giữ được mục tiêu cốt lõi. Nếu vận dụng vào mưu lược, điểm đáng chú ý không nằm ở sự thay đổi đơn thuần, mà ở chỗ lấy sự biến hóa để che giấu ý đồ thực, khiến đối phương đánh giá sai tình thế.
Mưu kế này gần với tư duy “biến” trong binh pháp: Thế trận không bao giờ đứng yên; người giỏi dụng binh phải biết tùy thời mà chuyển hóa. Khi đối phương đã quen với một cách đánh, ta không tiếp tục đi theo lối cũ mà bất ngờ thay đổi phương hướng, lực lượng hoặc phương thức hành động. Cái địch nhìn thấy có thể vẫn là cuộc đấu tranh ấy, nhưng bản chất của thế trận đã khác. Điểm quan trọng của “du long chuyển phượng” là chuyển mà không để lộ dấu vết của sự chuyển.
    |
 |
| Ảnh minh họa: Theo: Theo Kiến Thức |
Cuối năm 1287, quân Nguyên tiến đánh Đại Việt lần thứ ba. Nhưng cuộc xâm lược không diễn ra như dự tính. Quân Nguyên chiếm được Thăng Long nhưng gặp khó khăn nghiêm trọng về lương thực. Đặc biệt, đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ bị quân của Trần Khánh Dư đánh tan ở Vân Đồn khiến tình thế của quân xâm lược càng thêm khó khăn. Cuối cùng, Thoát Hoan phải quyết định rút quân về nước theo đường bộ và đường thủy.
Nếu chỉ nhìn vào tình hình trước mắt, quân nhà Trần có thể tiếp tục truy kích một đạo quân đang rút chạy. Nhưng Trần Hưng Đạo không dừng ở việc đánh đuổi. Ông nhận ra rằng đường rút lui của đối phương chính là con đường có thể đưa họ vào một trận quyết chiến đã được chuẩn bị trước. Đối tượng được lựa chọn là đạo thủy quân do Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp chỉ huy. Như vậy, từ thế “đánh quân đang rút”, quân Trần chuyển sang thế “đón quân vào trận địa”.
Trần Hưng Đạo chỉ đạo dựng trận địa cọc Bạch Đằng đặc biệt ở chỗ, không chỉ dựa vào địa hình mà kết hợp địa hình, thủy triều, trận địa cọc và cách vận động của quân địch thành một chỉnh thể. Đó chính là “du long chuyển phượng” ở tầng sâu: Không chỉ thay đổi cách đánh của mình, mà làm thay đổi cả trạng thái vận động của đối phương.
“Du long chuyển phượng” vì thế không nên hiểu đơn giản là đổi tên, đổi vai hay đánh lạc hướng. Cốt lõi của mưu kế nằm ở khả năng đọc đúng thời thế và chuyển đổi đúng thời điểm. Bởi vậy, giá trị sâu xa của “du long chuyển phượng” nằm ở một chữ “biến”. Trong một thế giới luôn thay đổi, người chỉ biết giữ nguyên một cách làm rất dễ bị đối phương đọc vị. Người biết quan sát, biết che giấu ý định, biết chuyển thế đúng lúc sẽ tạo ra bất ngờ và giành lại quyền chủ động. Mưu cao không phải lúc nào cũng là đánh mạnh hơn, mà nhiều khi là khiến đối phương tưởng rằng mình vẫn đang nhìn thấy con rồng, trong khi thế trận đã âm thầm chuyển sang một hình hài khác.
VĂN TUẤN