"Dĩ dật đãi lao" là sự kết hợp giữa thời gian, không gian và hậu cần. Người cầm quân không nóng vội giao chiến khi chưa có lợi thế. Họ chọn chiến trường, bảo toàn lực lượng, duy trì sức chiến đấu, trong khi đối phương phải hành quân xa, tiêu hao lương thực, suy giảm tinh thần và thể lực. Khi cán cân đã nghiêng về phía mình mới tổ chức trận chiến.
Trong "Binh pháp Tôn Tử", thiên Quân tranh, Tôn Tử viết: Lấy gần chờ xa, lấy nhàn chờ mệt, lấy no chờ đói, đó là phép trị sức quân. Đây là một trong những nguyên lý nền tảng của nghệ thuật quân sự phương Đông: Chiến thắng không chỉ dựa vào số lượng binh sĩ mà còn phụ thuộc vào việc ai duy trì được trạng thái chiến đấu tốt hơn khi trận đánh quyết định diễn ra.
Theo "Đại Việt sử ký toàn thư", sau hai lần xâm lược thất bại, năm 1287, triều Nguyên huy động một lực lượng lớn tiến đánh Đại Việt. Chủ lực do Thoát Hoan chỉ huy từ phía Bắc, trong khi thủy quân do Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp chỉ huy.
Ngay từ đầu, Trần Hưng Đạo không lựa chọn quyết chiến trực diện. Quân nhà Trần chủ động rút khỏi những vị trí không có lợi, thực hiện kế sách "vườn không nhà trống", cắt đứt nguồn lương thực và liên tục tập kích các tuyến vận tải của đối phương. Đặc biệt, đoàn thuyền lương do Trương Văn Hổ chỉ huy bị đánh tan khiến quân Nguyên rơi vào tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng.
Sau nhiều tháng hành quân trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt, không được tiếp tế đầy đủ, quân Nguyên dần suy kiệt cả về vật chất lẫn tinh thần. Đến khi thời cơ chín muồi, Trần Hưng Đạo mới lựa chọn thời điểm quyết chiến trên sông Bạch Đằng. Ô Mã Nhi bị bắt sống, phần lớn thủy quân Nguyên bị tiêu diệt, còn đạo quân của Thoát Hoan phải rút chạy về nước trong tình trạng tan tác.
Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 là minh chứng điển hình cho tư tưởng "dĩ dật đãi lao". Trần Hưng Đạo không tìm cách giành thắng lợi ngay trong những ngày đầu cuộc chiến. Ông chấp nhận lùi một bước để giữ sức quân, đồng thời buộc đối phương phải hành quân xa, tiêu hao lương thực, sa sút tinh thần và đánh mất thế chủ động. Khi mọi điều kiện đã chín muồi, trận quyết chiến diễn ra trong hoàn cảnh có lợi nhất cho quân Đại Việt.
Điều đáng chú ý là "dĩ dật đãi lao" không đồng nghĩa với sự thụ động. Trái lại, người vận dụng mưu kế này phải rất chủ động trong việc chuẩn bị chiến trường, tổ chức hậu cần, thu thập tin tức và lựa chọn thời điểm ra quân. Vì vậy, "dĩ dật đãi lao" là bài học về nghệ thuật kiên nhẫn và làm chủ nhịp độ của cuộc đấu. Người chiến thắng không phải lúc nào cũng là người hành động trước mà là người biết bảo toàn sức mạnh của mình, khiến đối phương tự tiêu hao, rồi lựa chọn đúng thời điểm để quyết định thắng bại.
VĂN TUẤN