Câu tục ngữ mô tả hiện tượng rất cụ thể theo lịch âm. Đêm mười ba, trăng lặn vào quãng canh cuối; lúc vầng trăng vừa khuất, vài tiếng gà đã cất lên lác đác báo sáng. Sang đêm mười bốn, thời điểm trăng lặn càng gần hơn với rạng đông, ánh sáng thay đổi khiến những con gà trong thôn xóm đồng loạt cất tiếng, tạo nên âm thanh “gáy ran”. Sự chuyển từ “gà kêu” đến “gà đều gáy ran” thể hiện tinh tế nhãn quan quan sát của người xưa: Từ đơn lẻ đến đồng loạt, từ tín hiệu thưa vắng đến nhịp điệu rõ ràng báo hiệu một ngày mới. Người xưa, dựa vào quan sát bầu trời, đã nhận biết được sự trùng hợp giữa thời điểm trăng lặn và tiếng gà báo canh, từ đó đúc kết thành câu tục ngữ ngắn gọn, chuẩn xác mà sinh động.
Trên phương diện văn hóa-xã hội, câu tục ngữ phản ánh lối sống “thuận thiên”, hòa hợp với nhịp vận động của tự nhiên, một đặc trưng của cư dân nông nghiệp. Người làm ruộng thức khuya giã gạo, đi sớm ra đồng, hay những sinh hoạt đêm ngày trong gia đình đều gắn với ánh trăng, tiếng gà. Trăng như chiếc “đồng hồ” của bầu trời; gà như “chuông báo thức” của thôn quê. Khi hai tín hiệu ấy giao thoa, người nông dân nhận biết được khoảnh khắc chuyển canh, từ đó tổ chức công việc và sinh hoạt cho phù hợp. Câu tục ngữ vì thế mang ý nghĩa hướng dẫn thiết thực: Biết nghe-nhìn những dấu hiệu tự nhiên để làm việc đúng thời điểm.
Ở bình diện biểu tượng, trăng gắn với chu kỳ viên mãn; gà gắn với bình minh, mở đầu một ngày mới. Khoảnh khắc trăng lặn và gà gáy là điểm gặp gỡ của kết thúc và khởi đầu, gợi quan niệm tuần hoàn của thời gian trong văn hóa Á Đông. Sự tuần hoàn ấy cũng gợi nhắc triết lý sống: Nhận ra và nắm bắt thời khắc chuyển giao để sẵn sàng cho những công việc mới.
Trong đời sống hiện đại, cho dù đồng hồ và các thiết bị điện tử phổ biến, câu tục ngữ trên vẫn còn giá trị gợi nhắc. Đó là lời nhắn gửi trân trọng tri thức dân gian, biết rút ra quy luật từ những tín hiệu tự nhiên, giữ cho nhịp sống hài hòa với môi trường xung quanh. Chỉ bằng một câu ngắn, cha ông đã để lại cho con cháu hôm nay một kinh nghiệm sống giản dị mà thấm đượm: Hiểu bầu trời trên cao, lắng nghe âm thanh quanh mình, sẽ biết chọn đúng lúc, đúng thời điểm để bắt đầu một ngày mới, bắt đầu một công việc mới.
VĂN TUẤN