Hồn võ sáo trên miền Phồn Xương

Vang vọng giữa núi rừng

Giữa không gian di tích địa điểm Khởi nghĩa Yên Thế, võ sư Trịnh Như Quân (76 tuổi, ở phường Bắc Giang, TP Bắc Ninh) chậm rãi bước ra, mọi thứ như lắng lại khi tiếng sáo cất lên. Âm thanh trầm bổng quyện với từng bước chân, đường quyền tạo nên một màn trình diễn vừa mạnh mẽ vừa lãng tử. Theo nhịp sáo đó, hàng trăm học sinh Trường THCS Hoàng Hoa Thám thể hiện các động tác võ sáo cơ bản. Những bước chân tuy còn vụng về nhưng đầy háo hức khiến hình ảnh cây sáo sắt vốn gắn với những câu chuyện từ hơn một thế kỷ trước trở nên gần gũi hơn.

Học sinh Trường THCS Hoàng Hoa Thám (Yên Thế, Bắc Ninh) tập luyện võ sáo.

Đồng chí Thân Hải Nam, Bí thư Đảng ủy xã Yên Thế chia sẻ, những bài quyền như “Bóng trăng Phồn Xương”, “Chiều Yên Thế” không đơn thuần là thế võ được truyền lại qua nhiều thế hệ. Trong từng động tác, nhịp điệu và âm thanh của tiếng sáo còn thấp thoáng câu chuyện về một thời kỳ lịch sử oanh liệt, khi người dân Yên Thế đứng lên chống thực dân Pháp. Bởi vậy, bảo tồn võ sáo không chỉ là giữ lại một môn võ cổ truyền, đó còn là giữ một phần ký ức lịch sử, tinh thần thượng võ và bản sắc của vùng đất này. Từ cách nhìn ấy, Yên Thế đang đặt võ sáo trong một không gian rộng hơn-không gian của giáo dục truyền thống, sinh hoạt cộng đồng và phát triển du lịch. Đồng thời hướng tới gắn các di sản, truyền thống văn hóa-lịch sử với nghệ thuật biểu diễn như: Ca kịch, nhạc kịch, trình diễn thực cảnh... nhằm tái hiện lịch sử bằng ngôn ngữ nghệ thuật, tạo sức hấp dẫn với công chúng.

Tìm về lịch sử, Khởi nghĩa Yên Thế kéo dài từ năm 1884 đến 1913. Theo các tài liệu, trong cuộc chiến ấy, nghĩa quân của thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám không chỉ giỏi sử dụng súng trường, súng kíp mà còn biết dùng binh khí đặc dị như sáo sắt (còn gọi là thiết địch). Những cây sáo ấy có thể vang lên để tập hợp quân sĩ, báo hiệu khi có kẻ thù và khi nằm trong tay những người am hiểu võ nghệ lại trở thành một thứ binh khí lợi hại. Tương truyền, “Bóng trăng Phồn Xương” là bài võ được cụ Đề Thám đặc biệt yêu thích mỗi khi xem quân lính luyện tập tại đại bản doanh đồn Phồn Xương. Bài võ gồm 6 thế tấn mang tính tả cảnh, 13 thuật đặc dị kiếm pháp và 51 chiêu thức cụ thể. Điều làm nên sự khác biệt của bài võ không chỉ nằm ở những chiêu thức mà còn ở sự hòa quyện giữa võ thuật và âm nhạc. Có khi thế võ mạnh mẽ như lúc xung trận, lại có lúc chậm rãi, khoan thai như dòng nước. Cây sáo được thu vào như cuốn cờ, rồi bất ngờ đâm ra chắc như đinh đóng. Võ sĩ như một nghệ sĩ dạo bước dưới ánh trăng khuya bên gốc cây, hồ nước hay giữa núi rừng mà vẫn có thể đả thương, truy kích, hạ gục kẻ địch.

Tận mắt chứng kiến võ sư Trịnh Như Quân biểu diễn "Bóng trăng Phồn Xương" mới thấy phần nào cốt cách của những người luyện võ ở chốn rừng thiêng thuở trước. Võ sáo có cương, có nhu, có mạnh mẽ, có uyển chuyển, dịu dàng, có oai hùng mà cũng đầy lãng mạn, tài tử. “Người luyện võ không chỉ rèn sức khỏe mà còn phải biết thả hồn theo tiếng sáo, cảm nhận không gian, cảnh sắc và nhịp điệu của đất trời. Nghe tiếng sáo có thể biết nội lực, khí lực của người thổi tới đâu, đó chính là chỗ tinh túy của võ sáo”, võ sư Quân nói.

Nối tiếp mạch nguồn di sản

Võ sáo từng đứng trước nguy cơ mai một. Người am hiểu kỹ thuật cổ không nhiều và ngày càng ít, tư liệu phân tán. Nếu không có giải pháp kịp thời, những bài quyền, kỹ thuật và câu chuyện gắn với môn võ độc đáo này có nguy cơ chỉ còn trong ký ức. Cách đây hơn 30 năm, võ sư Trịnh Như Quân được cụ Triệu Quốc Úy, một già làng của bản Rừng Phe (trước đây), xã Tam Tiến truyền lại cho môn võ sáo. Cụ Úy mất năm 2010, thọ 90 tuổi. Khi theo nghiệp võ của cha và công tác tại Sở Thể dục, Thể thao tỉnh Hà Bắc (trước đây), ông Quân được cử lên sưu tầm, lưu giữ một trong những giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương. Từ những bài học ban đầu, ông từng bước lĩnh hội trọn vẹn tinh hoa của môn võ này.

Học sinh Yên Thế hăng say tập võ sáo.

Đam mê võ thuật, lại có tình yêu đặc biệt với âm nhạc, võ sư Quân không chỉ luyện võ mà còn tự mình tìm tòi, chế tác những cây sáo sắt đặc biệt. Qua nhiều năm, ông làm ra những cây sáo sắt khổng lồ, có cây mang hình dáng kỳ dị và nặng tới hơn 7kg. Những cây sáo ấy từng cùng ông xuất hiện tại nhiều sự kiện quan trọng của đất nước, của tỉnh và nhận được sự chờ đợi của người xem. Dù vậy, đằng sau đó vẫn là một nỗi lo theo ông suốt nhiều năm. Theo ông Quân, võ sáo Yên Thế vốn đã đặc biệt bởi người luyện phải cùng lúc làm chủ hai lĩnh vực: Võ thuật và âm nhạc. Người giỏi võ chưa chắc thạo sáo, ngược lại, người thổi sáo hay chưa chắc biết về võ. Ông Quân từng truyền dạy cho nhiều học trò nhưng đến nay, ngoài đệ tử Nguyễn Quý Toàn lĩnh hội được tương đối, dù vẫn chưa đạt đến mức ông mong muốn, còn những học trò khác phần lớn chỉ giỏi một trong hai phần, hoặc chơi được sáo, hoặc đánh được võ. Chính sự cầu kỳ ấy khiến ông Quân lo một ngày nào đó những tinh hoa mình tiếp nhận từ thế hệ trước sẽ không tìm được người kế tục.

Trước thực trạng trên, một tia hy vọng đã thắp lên khi trong năm nay, xã Yên Thế đã thành lập tổ nghiên cứu, biên soạn tài liệu về võ sáo. Không chỉ giới thiệu giá trị nổi bật của môn võ, tài liệu còn đặc tả bằng hình ảnh, hướng dẫn những động tác, tư thế và kỹ thuật căn bản của các bài quyền. Cùng với biên soạn tài liệu là quá trình sưu tầm, kiểm chứng và hệ thống hóa những tư liệu nằm rải rác trong dân gian. Các nhà nghiên cứu, võ sư, nghệ nhân và những người am hiểu lịch sử địa phương được huy động để khảo cứu, ghi âm, ghi hình, đối chiếu, phục dựng các bài quyền, kỹ thuật và những câu chuyện liên quan đến võ sáo. Dự kiến tài liệu được ra mắt vào dịp kỷ niệm 143 năm Khởi nghĩa Yên Thế, tháng 3-2027.

Trong thời đại công nghệ, những bài quyền, kỹ thuật biểu diễn, âm thanh sáo sắt, tư liệu về nghệ nhân và câu chuyện lịch sử cũng sẽ được ghi hình, xây dựng thành cơ sở dữ liệu điện tử. Một video về bài võ sáo “Bóng trăng Phồn Xương”, một tệp tư liệu số về võ sáo hay những câu chuyện lịch sử được kể bằng hình ảnh có thể giúp võ sáo bước ra khỏi không gian làng quê, tiếp cận người trẻ theo một cách gần gũi hơn. Hướng đi quan trọng khác đang được xã Yên Thế chú trọng là đưa võ sáo đến trường học. Xã đã mời võ sư Trịnh Như Quân cùng giáo viên âm nhạc Trường Trung cấp Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh tổ chức các buổi truyền dạy cho học sinh. Đến nay, tất cả các trường trên địa bàn (trừ khối mầm non) đều có câu lạc bộ võ sáo với hàng nghìn học sinh tham gia. Khi học sinh biết nhiều hơn về cây sáo sắt mang tên “Thiết địch thần phong”, hiểu câu chuyện phía sau những bài quyền, về Hoàng Hoa Thám và cuộc Khởi nghĩa Yên Thế cũng là lúc lịch sử không còn chỉ nằm trong trang sách. 

Bài và ảnh: NGUYỄN HƯỞNG