AUKUS Pillar II và chiến tranh ngầm tương lai

Cuộc xoay trục dưới lòng biển

Dự án công nghệ truyền thông và định vị dưới nước trị giá triệu đô của Chính phủ Australia vừa được triển khai không đơn thuần là một thương vụ mua sắm thông thường. Đây là lời giải cho một bài toán làm đau đầu các chiến lược gia quân sự suốt nhiều thập kỷ. Tác chiến dưới lòng biển luôn là "vùng tối" tuyệt đối. Sóng điện từ không thể truyền đi xa trong môi trường nước mặn khốc liệt, khiến mọi hoạt động liên lạc phải dựa vào sóng âm (sonar) vốn chậm chạp, dễ bị nhiễu và dễ bị đối phương định vị. Các tàu ngầm tấn công thông thường, dù hiện đại đến đâu, vẫn luôn đối mặt với nguy cơ bị cô lập hoặc bị phát hiện khi cố gắng thiết lập liên kết với trung tâm chỉ huy trên mặt nước.

Nguyên mẫu tàu ngầm không người lái Ghost Shark được thử nghiệm dưới nước. Ảnh: TWZ

Trụ cột II của AUKUS hướng tới việc phá vỡ giới hạn vật lý này bằng cách tạo ra một hệ sinh thái không người lái thông minh dưới lòng đại dương. Sức mạnh của hệ thống này không nằm ở lớp vỏ thép của những chiếc "tàu ngầm robot" như Ghost Shark hay Speartooth, mà nằm ở "phần tải hữu ích" (payloads) và hệ thống kích hoạt tích hợp AI. Khi thuật toán học máy được nhúng trực tiếp vào cảm biến, chúng mang lại khả năng xử lý dữ liệu ở biên (edge computing) cực kỳ mạnh mẽ. Thay vì cố gắng truyền hàng terabyte dữ liệu âm thanh thô về đất liền thì thuật toán AI trên UUV sẽ tự động lọc bỏ tạp âm, nhận diện đặc trưng âm thanh của tàu ngầm đối phương và vẽ bản đồ địa hình đáy biển theo thời gian thực. Bằng cách đưa ra các quyết định chiến thuật tự chủ, liên minh AUKUS đang biến lòng đại dương thành một mạng lưới thần kinh nhân tạo khổng lồ, nơi mọi chuyển động cơ học của đối thủ đều bị số hóa, phân tích và định vị ngay lập tức.

Học thuyết bất đối xứng

Sự xuất hiện của Trụ cột II đánh dấu một bước chuyển cách mạng trong tư duy quân sự: Chuyển từ các khí tài siêu đắt đỏ có chu kỳ phát triển hàng thập kỷ sang các giải pháp mô-đun hóa giá rẻ, có khả năng sản xuất hàng loạt và nâng cấp thần tốc. Một chiếc tàu ngầm hạt nhân thuộc Trụ cột I đòi hỏi tối thiểu từ 10 đến 15 năm thiết kế, chế tạo và tiêu tốn ngân sách khổng lồ. Ngược lại, các thiết bị UUV tích hợp AI có chi phí sản xuất chỉ bằng một phần nhỏ, có thể chế tạo hàng loạt và sẵn sàng tham chiến trong thời gian ngắn. Thiết kế mô-đun linh hoạt cho phép các nước thành viên tự phát triển các loại cảm biến, thiết bị tác chiến điện tử hoặc vũ khí riêng biệt, sau đó dễ dàng tích hợp chung trên một khung gầm UUV thống nhất của liên minh.

Tư duy công nghệ mới này mang lại những lợi thế chiến lược vượt trội. Trước hết, nó tối ưu hóa khả năng răn đe bất đối xứng trước các hạm đội tàu ngầm thông thường vốn vượt trội về số lượng của đối phương. Thay vì đối đầu trực diện bằng các chiến hạm đắt đỏ, thì có thể thả hàng loạt "bầy đàn" UUV giá rẻ nhưng thông minh để phong tỏa các eo biển chiến lược. Việc tổn thất một vài chiếc UUV không làm suy giảm năng lực chiến đấu của cả hệ thống mạng lưới, trong khi sinh mạng con người và những chiếc tàu ngầm tỷ đô một khi đã mất đi là không thể bù đắp.

Thêm vào đó, sự hiện diện của các "lính tuần tra" AI hoạt động liên tục dưới lòng biển là giải pháp khả dĩ duy nhất để bảo vệ các hạ tầng thiết yếu dưới đáy đại dương. Trong bối cảnh các tuyến cáp quang internet xuyên lục địa và đường ống dẫn năng lượng trở thành mục tiêu hàng đầu của các hoạt động phá hoại vùng xám, việc giám sát liên tục bằng con người là bất khả thi. Cuối cùng, mô hình hợp tác này giúp rút ngắn tối đa thời gian từ phòng thí nghiệm ra chiến trường. Thông qua các lực lượng đặc nhiệm hỗn hợp thử nghiệm liên tục tại các vùng biển phía Bắc Australia, AUKUS đã tạo ra một quy trình mua sắm quốc phòng bỏ qua mọi thủ tục hành chính rườm rà, giúp chuyển giao công nghệ mới chỉ trong vài tháng thay vì nhiều năm như trước đây.

Chiếc hộp Pandora dưới đáy biển sâu

Tuy nhiên, việc trao quyền quyết định cho thuật toán dưới lòng đại dương cũng mở ra một chiếc hộp Pandora đầy hiểm họa. Mối nguy lớn nhất nằm ở tốc độ ra quyết định chiến thuật. Trong môi trường khắc nghiệt dưới lòng biển sâu, nơi sự can thiệp và kiểm soát trực tiếp của con người gần như bị cắt đứt, các hệ thống tự trị buộc phải vận hành siêu nhanh để hóa giải những mối đe dọa. Điều gì xảy ra nếu thuật toán AI của UUV diễn giải sai tín hiệu nhiễu từ một tàu cá dân sự hoặc tàu khảo sát khoa học thành tín hiệu tấn công của tàu ngầm đối phương và tự động đáp trả bằng vũ lực?

Hơn nữa, dự án này chắc chắn châm ngòi cho một phản ứng dây chuyền từ các cường quốc đối trọng trong khu vực. Bắc Kinh chắc chắn không ngồi yên nhìn Mỹ và các đồng minh độc chiếm không gian chiến lược dưới nước. Việc Trung Quốc tăng tốc đầu tư vào các chương trình tàu ngầm không người lái tầm xa và mạng lưới cảm biến "Vạn lý trường thành dưới biển" là minh chứng rõ ràng. Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương đứng trước nguy cơ biến thành một chiến trường của các dòng mã nguồn và hòa bình, ổn định của cả khu vực phụ thuộc vào mức độ sai số của các thuật toán.

Sự dịch chuyển trọng tâm của AUKUS sang Trụ cột II chứng minh rằng quyền lực quân sự hiện đại đã thay đổi tận gốc rễ. Sức mạnh quốc phòng không còn được đo bằng kích thước vỏ thép hay số lượng đầu đạn, mà thuộc về kẻ làm chủ các dòng code, các bộ vi xử lý và khả năng tối ưu hóa dữ liệu lớn.

Để tránh trở thành nạn nhân của những sai lầm thuật toán, các quốc gia trong khu vực cần chủ động thúc đẩy các cơ chế đối thoại đa phương và xây dựng bộ quy tắc ứng xử quốc tế cho các phương tiện tự trị dưới nước, trước khi các "mắt thần" AI hoàn toàn tước đi quyền kiểm soát của con người đối với vận mệnh đại dương.

AN THÁI