Chuyển hóa tầm nhìn

Câu chuyện bắt đầu khi Estonia trở thành quốc gia độc lập vào tháng 8-1991 và gần như phải bắt đầu lại từ đầu. Ngân khố trống rỗng, cơ sở hạ tầng thừa hưởng từ thời Liên Xô đã xuống cấp trầm trọng và dân cư sống rải rác trên lãnh thổ. Việc triển khai các dịch vụ công đến từng làng mạc sẽ tốn một khoản tiền khổng lồ mà đất nước này không hề có.

Đối mặt với khó khăn, các nhà lãnh đạo Estonia đã đưa ra một lựa chọn táo bạo: Bỏ qua giai đoạn xây dựng cơ sở hạ tầng truyền thống và đầu tư trực tiếp vào các giải pháp kỹ thuật số. Trong khi các quốc gia khác xây dựng văn phòng hành chính, thì Estonia xây dựng các nền tảng trực tuyến. Trong khi những quốc gia khác chất đống các biểu mẫu giấy, Estonia đã chọn con đường số hóa hoàn toàn.

leftcenterrightdel
      Estonia là quốc gia có nhiều thành tựu về công nghệ số. Ảnh: rezonodwes.com

Ngân hàng trực tuyến đầu tiên ở đây xuất hiện từ năm 1996. Năm 2000, người dân có thể nộp thuế trực tuyến. Năm 2001, nền tảng X-Road được ra mắt. Đây là một mạng lưới an toàn kết nối các cơ quan chính phủ, ngân hàng, bệnh viện và doanh nghiệp trên một hệ thống chung. Điều này tạo thành “xương sống” của nhà nước kỹ thuật số Estonia. Mỗi cơ quan lưu giữ dữ liệu riêng của mình nhưng chia sẻ dữ liệu đó một cách an toàn với các cơ quan khác khi có yêu cầu và theo các giao thức nghiêm ngặt.

Kết quả, 99% dịch vụ công ở Estonia có thể truy cập trực tuyến, 24 giờ một ngày, 7 ngày một tuần. Chỉ còn 3 thủ tục vẫn cần thực hiện trực tiếp ở Estonia: Kết hôn, ly hôn và mua bán bất động sản.

X-Road: Trái tim vô hình 

X-Road được xem là “trái tim vô hình” của Estonia. Đây là một hệ thống phi tập trung. Bộ Y tế lưu giữ dữ liệu y tế. Cơ quan thuế lưu giữ dữ liệu thuế. Tòa thị chính lưu giữ hồ sơ dân sự. Nhưng tất cả hệ thống này đều có thể liên lạc với nhau, truy vấn lẫn nhau, trong thời gian thực, thông qua các kết nối được mã hóa và có thể truy vết.

Kết quả là người dân không bao giờ phải điền cùng một thông tin hai lần. Khi bạn đăng ký khai sinh cho con, cơ quan thuế sẽ tự động được thông báo. Khi bạn thay đổi địa chỉ, tất cả các cơ quan chính phủ có liên quan đều được thông báo.

Và quan trọng nhất, một điểm then chốt là mọi công dân đều có thể biết ai đã truy cập dữ liệu của họ và vào thời điểm nào. Tính minh bạch không chỉ là một khẩu hiệu, đó là một đặc điểm của hệ thống. Nếu một quan chức nhà nước truy cập hồ sơ y tế của bạn mà không có lý do chính đáng, bạn sẽ biết được điều đó. Và họ sẽ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Định danh điện tử yếu tố then chốt

Mọi thứ đều phụ thuộc vào một yếu tố cơ bản: Thẻ căn cước điện tử được giới thiệu vào năm 2002. Mỗi công dân Estonia đều có một con chip mã hóa cho phép họ xác thực danh tính trực tuyến và ký các tài liệu điện tử với giá trị pháp lý tương đương với chữ ký viết tay.

97,9% dân số sở hữu thẻ căn cước điện tử. Thẻ được sử dụng để bỏ phiếu, tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, ký hợp đồng và đăng nhập vào tài khoản ngân hàng. Nó là phiên bản kỹ thuật số tương đương với hộ chiếu toàn cầu dành cho mục đích sử dụng của chính phủ.

Cơ sở hạ tầng này cũng đã tạo điều kiện cho một trong những đổi mới ngoạn mục nhất của Estonia: Bỏ phiếu trực tuyến. Từ năm 2005, người dân Estonia đã có thể bỏ phiếu từ máy tính và điện thoại của họ, từ bất cứ đâu trên thế giới. Trong cuộc bầu cử Quốc hội hồi tháng 3-2023, hơn 50% số phiếu được bỏ trực tuyến, một điều chưa từng có trên thế giới.

Năm 2014, Estonia đã vượt qua ranh giới mới khi khởi động chương trình cư trú điện tử (e-Residency)-một định danh kỹ thuật số dành cho bất kỳ ai trên thế giới, không yêu cầu quốc tịch hay nơi cư trú thực tế.

Ý tưởng này đơn giản nhưng mang tính cách mạng: Nó cho phép một doanh nhân từ Lagos (Nigeria), Bogotá (Colombia) hoặc Hà Nội (Việt Nam) tiếp cận cơ sở hạ tầng kỹ thuật số của Estonia để thành lập và quản lý một công ty ở châu Âu chỉ trong vòng chưa đầy 30 phút, hoàn toàn trực tuyến, mà không cần phải rời khỏi nhà.

Đến cuối năm 2023, hơn 100.000 người từ 181 quốc gia nhận được tư cách này và hơn 27.000 doanh nghiệp Estonia đã được thành lập bởi những người có tư cách cư dân điện tử. Vào năm 2026, phí tham gia chương trình cư trú điện tử là 150 euro/người, một mức phí gia nhập để tiếp cận một trong những hệ sinh thái hành chính hiệu quả nhất trên thế giới.

E-Residency không phải là thiên đường thuế. Thuế phải nộp tại nơi hoạt động kinh doanh thực tế diễn ra. Còn cư trú điện tử cung cấp một khuôn khổ pháp lý ổn định, chữ ký điện tử được công nhận trên toàn Liên minh châu Âu (EU) và một bộ máy hành chính phản hồi trong vòng vài giờ, chứ không phải vài tuần.

An ninh mạng là ưu tiên quốc gia 

Vào tháng 4-2007, một cuộc tấn công mạng quy mô lớn đã gây thiệt hại nặng nề cho Estonia. Các trang web của chính phủ, ngân hàng, các phương tiện truyền thông đều bị tê liệt trong vài ngày.

Cú sốc đó lẽ ra có thể làm gián đoạn đà phát triển kỹ thuật số. Nhưng nó lại có tác dụng ngược lại. Estonia coi an ninh mạng là ưu tiên quốc gia. Đó là tiền đề để nước này đứng ra đăng cai thành lập Trung tâm hợp tác phòng thủ không gian mạng của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tại thủ đô Tallinn và đào tạo công dân Estonia về "an ninh kỹ thuật số".

Một điều ngoạn mục khác là Estonia đã mở Đại sứ quán điện tử tại Luxembourg. Trung tâm dữ liệu này được bảo vệ bởi các nguyên tắc ngoại giao tương tự như một đại sứ quán truyền thống, lưu trữ tất cả dữ liệu của nhà nước như hồ sơ thuế, giấy tờ hộ tịch, luật pháp, lương hưu. Mục tiêu là gì? Nếu đất nước bị xâm lược hoặc máy chủ bị phá hủy, nhà nước Estonia vẫn có thể tiếp tục hoạt động từ xa, sử dụng bản sao kỹ thuật số này. Một quốc gia trên đám mây sẵn sàng vượt qua những điều tồi tệ nhất.

Vào tháng 3-2025, Tổng thống Estonia Alar Karis đã khởi động Chương trình "Bước nhảy vọt AI 2025", theo đó bắt đầu từ tháng 9-2025, 20.000 học sinh trung học và 3.000 giáo viên được tiếp cận miễn phí với các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) tiên tiến. Mục tiêu đến năm 2030, 75% các công ty Estonia áp dụng các giải pháp AI, với 85 triệu euro đầu tư công để hỗ trợ sáng kiến này.

Những thành công trên của Estonia được các nhà nghiên cứu lý giải là bởi chính phủ đã lựa chọn tin tưởng người dân thay vì kiểm soát họ; coi tính minh bạch là cách làm việc, chứ không chỉ là lời nói suông. Và bí mật thực sự là không phải thuật toán, không phải máy chủ, mà là quyết định chính trị, tập thể và lâu dài để xem xét lại mối quan hệ nhà nước-công dân và hơn nữa, phải có can đảm để duy trì mối quan hệ này.

TRANG ANH