Thôn Lô Lô Chải nằm dưới chân Cột cờ Lũng Cú-điểm cực Bắc Tổ quốc, cách phường Hà Giang 1 khoảng 164km, ở độ cao khoảng 1.470m so với mực nước biển. Toàn thôn có 120 hộ, chủ yếu là người Lô Lô, sinh sống bằng những nương ngô, nương lúa và nấu rượu truyền thống từ gần 800 năm trước.

Hơn hai thế kỷ qua, nhà cổ tại Lô Lô Chải không chỉ là công trình kiến trúc mà còn mang trong mình nhịp đập của cả một vùng văn hóa nơi rẻo cao. Giữa đại ngàn trập trùng núi đá, ngôi nhà pa xu vẫn kiên cường bám trụ bằng những bức tường cổ kính, nơi đất sét và đất thịt được nhào nặn qua bàn tay bao thế hệ, luyện nên một sắc vàng trầm mặc tựa mật ong rừng dưới nắng hanh.

leftcenterrightdel

Ngôi nhà pa xu nằm sâu trong thôn Lô Lô Chải (xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang). Ảnh: THÙY DƯƠNG 

Mặc cho thời gian chảy trôi không ngừng và trải qua quá trình tu tạo, hồn cốt văn hóa của người Lô Lô vẫn hiển hiện vẹn nguyên dưới lớp mái ngói âm dương đan xen khăng khít. Bao bọc lấy không gian ấy là hàng rào đá xếp thủ công-các phiến đá vô tri được bàn tay con người sắp đặt để trở thành những “tấm khiên” vững chắc, bảo hộ cho sự bình yên của bản làng. Ở đó, đất mềm đã kiên cường thắng được đá sắc, giữ cho mạch nguồn văn hóa của cha ông được lưu giữ tiếp nối suốt hơn 200 năm qua. 

Điểm đặc biệt của nhà pa xu không chỉ dừng lại ở vách đất, mái ngói mà còn ở những hoa văn được chạm khắc tỉ mỉ trên những hiên gỗ đã nhuốm màu thời gian ngay phía trước ngôi nhà.

Anh Sình Dỉ Gai, Trưởng thôn Lô Lô Chải cho biết, mỗi đường nét đục đẽo ấy như một lời khẩn cầu thầm lặng của dân làng. Ở đó, hình tượng rồng và cá hiện thân cho khát vọng về nguồn nước-mạch sống thiêng liêng giữa vùng cao nguyên vốn khô khát. Một con rồng ngự trước hiên nhà tựa như một hồ nước, với ý nghĩa bảo vệ quê hương, bản làng và gia đình khỏi sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Cạnh đó, hình tượng voi và trâu lại đại diện cho sức mạnh nội tại và sự bền bỉ.

Nếu như con voi được tạc để giữ vững móng nhà, che chở gia chủ khỏi bệnh tật thì hình ảnh con trâu lại là biểu tượng cho sự no ấm, sinh sôi của đàn gia súc, gia cầm. Tất cả hoa văn ấy đan xen cùng năm tháng đã biến hiên nhà cổ thành một bức phù điêu sống động về niềm tin và mong ước bình an của tộc người Lô Lô dưới chân Cột cờ Lũng Cú. Phía trên cao, nơi những lớp ngói cổ kính, người Lô Lô còn gửi gắm khát vọng về sự hưng thịnh qua hình ảnh đồng tiền xu cổ.

Không đơn thuần là vật trang trí, họa tiết đồng tiền ngự trên đỉnh mái là một sự định vị tâm linh, biểu tượng cho vận may và sự sung túc. Đồng thời, đó cũng là lời cầu chúc cho gia chủ làm ăn phát đạt, bạc tiền đầy kho. Đặt đồng xu ở nơi cao nhất của ngôi nhà, người Lô Lô tin rằng dòng chảy tài lộc sẽ tuôn đổ xuống mái hiên, giữ cho mạch sống trong mỗi gia đình luôn được trọn vẹn.

Năm 2011, thôn Lô Lô Chải thực hiện cú chuyển mình lịch sử sang phát triển du lịch, mà một trong những “ngòi nổ” đầu tiên lại bắt nguồn từ chính ngôi nhà pa xu. Tại đây, ông Yasushi Ogura, một du khách người Nhật say mê nét đẹp hoài niệm của nơi này đã hỗ trợ chủ nhà-chị Lù Thị Vấn, mở quán cà phê mang tên “Cực Bắc”. Từ đó, một số hộ trong làng cũng bắt đầu tập tành mở homestay, kéo theo bước chân du khách tìm về Lô Lô Chải ngày một đông đúc.

Hiện nay, không gian nhà chính được trưng dụng làm nơi thưởng thức cà phê, trong khi nhà pa xu được trùng tu thành những phòng lưu trú mang đậm bản sắc văn hóa địa phương. Dẫu tạo hóa đã đẩy đưa ngôi nhà sang một chương mới nhưng giá trị của nó vẫn vẹn nguyên dưới mái ngói âm dương cổ kính. Không chỉ là một địa danh trên bản đồ du lịch Việt, ngôi nhà pa xu còn gánh vác sứ mệnh của một sứ giả văn hóa, lặng lẽ mà kiêu hãnh kể câu chuyện về tộc người Lô Lô kiên cường bám đá, gìn giữ biên cương Tổ quốc.

HƯƠNG THẢO