Tranh đỏ Kim Hoàng ra đời vào thế kỷ thứ 18 tại làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức (nay thuộc TP Hà Nội) và trở thành dòng tranh dân gian đặc sắc của Đồng bằng Bắc Bộ. Dòng tranh này phát triển mạnh mẽ vào giai đoạn đầu thế kỷ 19 nhưng một thời gian sau đó, nhất là sau trận lụt kinh hoàng năm 1915, nhiều ván in tranh bị nước lũ cuốn trôi khiến cho nghề làm tranh Kim Hoàng dần mai một và sau năm 1945 thì dòng tranh này bị thất truyền.

Tiếc nuối cho một dòng tranh đặc sắc bị thất truyền, nhà sưu tầm Nguyễn Thị Thu Hòa, Giám đốc Bảo tàng Gốm sứ Hà Nội đã khởi xướng dự án “Khôi phục dòng tranh dân gian Kim Hoàng” với sự tham gia của nhiều nghệ nhân cộng tác với các họa sĩ bậc thầy. Anh Đào Đình Trung, một trong rất ít người hiện có thể tạo ra dòng tranh đỏ Kim Hoàng này lại là một nghệ nhân trẻ và đặc biệt không sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm tranh. Anh đến với công việc phục dựng lại dòng tranh Kim Hoàng bằng tất cả niềm đam mê, tình yêu đối với dòng tranh dân gian truyền thống của quê hương.

leftcenterrightdel
Tranh thần kê

Khác với tranh Hàng Trống hay tranh Đông Hồ, tranh Kim Hoàng sử dụng giấy dó trắng hay giấy điệp. Để tạo nên loại giấy đỏ Kim Hoàng đúng như giấy truyền thống, nghệ nhân phải mua giấy dó trắng về rồi nhuộm màu để tạo nên nền giấy đỏ mà màu đỏ ở đây phải là màu đỏ sắc pháo. Tranh Kim Hoàng sử dụng kỹ thuật vừa in vừa vẽ và in ngửa. Những bức tranh Kim Hoàng luôn rực rỡ và sắc nét, nét màu tinh tế. Vẽ trên nền giấy đỏ, một màu đỏ rất mạnh nên nghệ nhân phải vô cùng khéo léo để tạo các gam màu khác trên bức tranh sao cho gam màu sáng hơn. Cũng giống như tranh Đông Hồ, tranh Kim Hoàng là dòng tranh làng quê nên hình ảnh trong tranh rất gần gũi với đời sống con người như: Gà, lợn… Nhưng điểm đặc biệt của dòng tranh này là những câu thơ tự viết theo lối chữ thảo trên góc trái bức tranh. Tranh Kim Hoàng không chỉ phục vụ nhu cầu trang trí nhà cửa mỗi dịp Tết đến, Xuân về mà còn thể hiện văn hóa tín ngưỡng của người dân, luôn mong muốn sự ấm no, hạnh phúc, an lành trong năm mới.

Trong quá trình phục dựng dòng tranh, các nghệ nhân phải tìm đến những bức tranh Kim Hoàng xưa và bắt đầu nghiên cứu quá trình làm tranh tạo nên gam màu và bản in. “Sau trận lụt thì các bản khắc hầu như đều mất hết nên việc làm lại bản khắc gỗ lại gặp nhiều khó khăn. Một số bị sai lệch về bản khuôn khắc, khi các nghệ nhân khắc gỗ in phải chỉnh sửa lại để bản khắc in màu và bản khắc nét khớp với nhau”-nghệ nhân Đào Đình Trung chia sẻ. Cách làm tranh cũng vô cùng vất vả, từ bước đầu mua giấy về nhuộm màu, quét lên cho đến khi mang ra phơi để giấy không bị nhăn và mốc. Khó khăn nối tiếp khó khăn khi các họa sĩ phối hợp cùng các nghệ nhân làm bản khắc để in thì mỗi người lại có những bản khắc, nét vẽ khác nhau, rất khó để tạo nên sự hài hòa trong tổng thể bản khắc mới...

Mong muốn lưu giữ, phát triển dòng tranh đỏ Kim Hoàng, thời gian qua, nghệ nhân Đào Đình Trung và nhà sưu tầm Nguyễn Thị Thu Hòa đã xây dựng Trung tâm phục dựng tranh Kim Hoàng ngay tại làng Kim Hoàng, xã Vân Canh. Đây không chỉ là nơi để các nghệ nhân khôi phục lại các bức tranh tiêu biểu từng gắn bó với người dân, góp phần gìn giữ làng nghề truyền thống mà còn trở thành một địa điểm du lịch để du khách đến tham quan, tìm hiểu thêm về tranh dân gian Kim Hoàng. Với những nỗ lực trong ba năm qua, dòng tranh Kim Hoàng đã chính thức trở lại cuộc sống sau gần 100 năm thất truyền. Đồng thời, được quảng bá rộng rãi tại các hội chợ Xuân, khu vực phố cổ và gần đây nhất là được triển lãm trong khuôn khổ Hội Báo toàn quốc 2018 tại Bảo tàng Hà Nội, thu hút đông đảo du khách tham quan…

Mặc dù việc khôi phục tranh Kim Hoàng bước đầu đã có những thành công nhất định nhưng để phát triển dòng tranh một cách bền vững lại là cả một chặng đường dài gian nan, trong đó có việc tuyên truyền và phổ biến những giá trị thẩm mỹ của dòng tranh đỏ để mọi người biết đến và yêu thích. Quan trọng hơn, để phát triển được dòng tranh Kim Hoàng cần phải có những nghệ nhân tâm huyết, sống chung với nghề. Bởi theo Nghệ nhân Đào Đình Trung, anh cũng đã đào tạo một số bạn trẻ trong làng, nhưng dường như ít bạn làm được bởi ngồi vẽ tranh đòi hỏi phải rất kiên trì và khéo léo mới có thể theo đuổi đến cùng được.

Bài và ảnh: THU HẰNG