Ajanta nằm trên một vách đá hình móng ngựa phía trên sông Waghora. Quần thể hiện gồm 30 hang, trong đó có những hang chưa hoàn thiện. Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO), các công trình được tạo tác qua hai giai đoạn lớn, cách nhau khoảng 4 thế kỷ: Giai đoạn đầu từ khoảng thế kỷ II đến thế kỷ I trước Công nguyên, giai đoạn sau chủ yếu vào thế kỷ V-VI. Năm 1983, Ajanta được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới.
Điều đặc biệt của Ajanta chính là cách con người biến vách núi thành một không gian tôn giáo hoàn chỉnh. Những người thợ cổ không dựng công trình bằng cách ghép từng khối đá mà đục sâu trực tiếp vào núi. Trong quần thể có hai dạng kiến trúc chính: Chaityagriha-những không gian thờ tự hoặc đại sảnh cầu nguyện, và vihara, những tu viện với phòng sinh hoạt, nơi các nhà sư tu hành. Nhiều không gian có hàng cột, hành lang, gian thờ và những chi tiết trang trí được chạm khắc công phu ngay trên đá.
    |
 |
Quần thể di tích Phật giáo trong hang động Ajanta (Ấn Độ). Ảnh: Tourmyindia.com
|
Nếu kiến trúc tạo nên “bộ khung” của Ajanta thì hội họa chính là phần khiến nơi đây trở nên đặc biệt. Trên các bức tường, trần và những bề mặt được chuẩn bị kỹ lưỡng, các nghệ nhân cổ đã tạo nên nhiều tranh tường mô tả cuộc đời Đức Phật, các câu chuyện Jataka về những tiền kiếp của Đức Phật, hình ảnh Bồ Tát, con người, động vật và nhiều họa tiết trang trí. Những bức tranh không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn mở ra một “cửa sổ” để hậu thế quan sát đời sống xã hội, trang phục, đồ trang sức và thế giới quan của người Ấn Độ cổ.
Đáng chú ý, nghệ thuật Ajanta không đơn thuần là những hình ảnh tĩnh. Các nhân vật trong tranh được thể hiện qua ánh mắt, tư thế, cử chỉ và nét mặt, tạo cảm giác về chuyển động và cảm xúc. UNESCO đánh giá các tác phẩm hội họa và điêu khắc ở Ajanta là những kiệt tác của nghệ thuật tôn giáo Phật giáo, có ảnh hưởng đáng kể tới nghệ thuật ở Ấn Độ và nhiều khu vực khác.
Ajanta còn phản ánh sự giao lưu văn hóa rộng lớn của thế giới. Truyền thống nghệ thuật tại đây đã ảnh hưởng tới nhiều khu vực dọc các tuyến giao thương và truyền bá Phật giáo, từ Trung Á, Himalaya đến Trung Quốc, Nhật Bản và Đông Nam Á. Một số mô típ trang trí và cách thể hiện hình tượng từ Ajanta tiếp tục được tiếp nhận, biến đổi trong những truyền thống nghệ thuật khác.
Ngày nay, công tác bảo tồn Ajanta do Cơ quan Khảo cổ Ấn Độ (ASI) quản lý, trong khi UNESCO lưu ý những thách thức như áp lực khách tham quan đối với các hang có tranh, ổn định kết cấu và bảo vệ các bề mặt nghệ thuật. Những yêu cầu ấy cho thấy một di sản cổ đại không chỉ cần được khám phá mà còn phải được gìn giữ cẩn trọng để những câu chuyện trong lòng núi tiếp tục được kể với các thế hệ mai sau.
THANH HƯƠNG