Địa Khang Viện (thường được gọi là Địa Khanh Viện) nằm tại khu vực Thiểm Châu, thành phố Tam Môn Hiệp, phía Tây tỉnh Hà Nam. Đây là kiểu nhà ở dân gian đặc biệt, hình thành từ điều kiện tự nhiên và nhu cầu sinh sống của cư dân vùng cao nguyên đất hoàng thổ. Khác với cách xây dựng nhà ở thông thường, người dân nơi đây bắt đầu bằng việc đào một khoảng đất hình vuông hoặc hình chữ nhật trên mặt bằng cao nguyên. Hố đất thường sâu khoảng 6-7 mét, mỗi cạnh dài khoảng 10-12 mét. Sau đó, họ khoét các hang nhà vào 4 vách đất xung quanh, tạo thành khuôn viên khép kín nằm dưới mặt đất.
Một khu Địa Khang Viện thường có từ 8 đến 12 gian, được bố trí thành nơi tiếp khách, phòng ngủ, nhà bếp, kho chứa lương thực và các không gian sinh hoạt khác. Các gian nhà kết nối với khoảng sân trung tâm thông qua những lối cửa mở trực tiếp vào lòng đất. Một đường hầm có độ dốc thoải dẫn từ sân lên mặt đất, vừa là lối đi lại, vừa giúp người dân vận chuyển nông sản và đồ dùng.
    |
 |
Địa Khang Viện nhìn từ trên cao. Ảnh: Sohu, QQ
|
Sự ra đời của Địa Khang Viện không đơn thuần xuất phát từ ý tưởng kiến trúc khác lạ mà trước hết là kết quả của quá trình con người thích nghi với môi trường sống. Khu vực Thiểm Châu có những tầng đất hoàng thổ dày, tương đối đồng nhất, thuận lợi cho việc đào sâu và tạo thành những khoang nhà có khả năng tự đứng vững.
Việc đưa phần lớn không gian sinh hoạt xuống lòng đất đem lại nhiều lợi ích. Lớp đất bao quanh có tác dụng hạn chế sự thay đổi nhiệt độ từ môi trường bên ngoài, giúp nhà ở tương đối ấm vào mùa đông và mát vào mùa hè. Theo giới thiệu của chính quyền địa phương, nhiệt độ trong các gian nhà thường duy trì trên 10 độ C vào mùa đông và khoảng 20 độ C vào mùa hè.
Bên cạnh đó, kiến trúc nằm thấp dưới mặt đất giúp hạn chế tác động của gió mạnh, bão cát và tiếng ồn. Việc sử dụng đất đào tại chỗ làm vật liệu xây dựng cũng giúp tiết kiệm đáng kể gỗ, gạch và các nguồn vật liệu vốn không dễ kiếm ở vùng nông thôn trước đây.
Tuy nhiên, xây dựng nhà dưới lòng đất cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe về kỹ thuật, đặc biệt là khả năng chống sụt lún và thoát nước. Người dân phải tính toán độ dốc, kết cấu các vách hang, hệ thống thu gom và dẫn nước mưa. Khoảng sân trung tâm được thiết kế kết hợp với các công trình thoát nước để hạn chế tình trạng đọng nước, bảo vệ sự ổn định của toàn bộ khu nhà.
Nhìn từ góc độ kiến trúc, Địa Khang Viện là minh chứng sinh động cho tư duy xây dựng thuận theo tự nhiên: Tận dụng đặc điểm địa chất, khai thác khả năng điều hòa nhiệt của đất và giảm việc sử dụng vật liệu nhân tạo. Đó cũng là lý do kiểu nhà này ngày nay được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm khi tìm kiếm những giải pháp kiến trúc tiết kiệm năng lượng.
KHÁNH HUYỀN