Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO), cộng đồng cư dân Polynesia đã định cư trên đảo từ khoảng cuối thiên niên kỷ thứ nhất sau Công nguyên và phát triển một truyền thống kiến trúc, điêu khắc monumental độc đáo. Từ khoảng thế kỷ 10 đến thế kỷ 16, người Rapa Nui dựng các nền đá nghi lễ ahu và tạc những tượng moai khổng lồ. Hiện nay, trên đảo có khoảng 600 tượng được ghi nhận, với kích thước rất khác nhau, từ những pho cao khoảng 2m đến những tượng có thể đạt 20m.
Điều khiến moai đặc biệt không chỉ nằm ở kích thước mà còn ở ý nghĩa văn hóa. Những pho tượng được cho là hình tượng hóa các tổ tiên có vị thế quan trọng, gắn với ký ức dòng họ, quyền lực và mối quan hệ của cộng đồng với đất đai. Phần lớn moai được dựng trên các ahu, những nền đá nghi lễ thường nằm gần khu vực ven biển. Trái với hình dung phổ biến rằng các pho tượng đều quay mặt ra đại dương, thực tế nhiều moai hướng vào đất liền, như thể đang nhìn xuống và bảo hộ cộng đồng phía trước.
    |
 |
Tượng đá trên đảo Rapa Nui. Ảnh: Cdn
|
Một trong những nơi quan trọng nhất để tìm hiểu moai là Rano Raraku, một núi lửa cổ đồng thời là khu khai thác đá chính của người Rapa Nui. Những vách đá núi lửa tại đây vẫn còn lưu lại nhiều pho tượng đang trong quá trình chế tác hoặc chưa được đưa khỏi sườn núi. Dấu tích ấy giống như một “xưởng điêu khắc” khổng lồ bị thời gian làm cho dừng lại, giúp các nhà khảo cổ hình dung phần nào quá trình tạo nên những tượng đá nổi tiếng. Người Rapa Nui chủ yếu sử dụng đá tuff núi lửa màu vàng nâu và những công cụ bằng đá bazan để đẽo tượng.
Một câu hỏi lớn từng khiến nhiều thế hệ nghiên cứu say mê là: Người xưa đã vận chuyển những khối đá nặng hàng tấn như thế nào? Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều giả thuyết, từ sử dụng con lăn, xe trượt đến hệ thống dây thừng. Một số nghiên cứu gần đây tiếp tục củng cố khả năng người Rapa Nui dùng dây thừng phối hợp để làm những pho tượng “đi bộ” bằng cách lắc qua lại trên quãng đường vận chuyển. Tuy nhiên, cơ chế chính xác có thể đã thay đổi tùy kích thước, hình dạng tượng và địa hình.
Không ít moai còn có pukao-những khối đá đỏ hình trụ đặt trên đầu. Chúng được làm từ một loại đá núi lửa khác, cho thấy việc hoàn thiện tượng đòi hỏi người xưa phải khai thác và vận chuyển vật liệu từ nhiều địa điểm. Một số pukao có trọng lượng rất lớn, càng làm tăng thêm sự kỳ thú về kỹ thuật xây dựng của cư dân Rapa Nui.
Ngày nay, Vườn quốc gia Rapa Nui được UNESCO công nhận là Di sản thế giới. Đứng trước những pho tượng đá, con người hôm nay không chỉ tò mò về cách chúng được dựng lên mà còn được nhắc nhớ rằng đằng sau mỗi di tích là câu chuyện về trí tuệ, niềm tin, tổ chức cộng đồng và khả năng thích nghi của con người với một thế giới đầy thử thách.
HẢI HÀ