Đó là những hài cốt liệt sĩ được tìm thấy tại một hang sâu trên lưng núi Đồng Bò, được đưa về nhà bia thờ liệt sĩ tại Khu du lịch sinh thái hồ Kênh Hạ (còn gọi là Galina Lake View) thuộc thôn Phước Tân, xã Phước Đồng, thành phố Nha Trang (Khánh Hòa) trước khi được đưa về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hòn Dung của thành phố trong những ngày đầu tháng Tư như một sự kiện mở đầu của tháng rực hồng trang quốc sử.   

Thoạt đầu như một chuyện tình cờ xảy ra với một nhóm công nhân của khu du lịch, khi họ cơm hộp, nước chai ngày ngày cõng, tời từng đoạn ống nhựa đặc biệt lên núi, lắp đặt để dẫn nước tự nhiên từ các mạch ngầm dưới lòng gộp đá về phục vụ các nhu cầu sinh hoạt, tưới cây, kiến tạo lại màu xanh cho khu sinh thái thuộc không gian gai góc, cằn khát của vùng đất chiến khu xưa. Tình cờ trong một chuyến luồn vào hang đá dò theo mạch nước ngầm trong hang sâu hàng chục mét, nhóm công nhân phát hiện chiếc bình tông, cà mèn quân sự bằng nhôm… Đặc biệt, bên cạnh bếp được kê bằng 3 phiến đá vẫn nguyên dấu vết tro than còn có chiếc ca nhôm tự chế thủ công, mấy chai huyết thanh, bơm tiêm thủy tinh còn nguyên dung dịch lỏng bên trong.

leftcenterrightdel
Lễ an táng các hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hòn Dung (Nha Trang, Khánh Hòa).

Thận trọng giữ nguyên hiện trường, cả nhóm trở về báo cáo với anh Lê Xuân Thơm, Giám đốc công ty và là người dồn tâm huyết, tình cảm của mình làm tươi mới lại vùng đất chiến khu xưa bằng sự hình thành của Khu du lịch sinh thái hồ Kênh Hạ. Linh cảm của một cựu binh từng phục vụ trong quân đội, Lê Xuân Thơm nghĩ ngay đến những cán bộ, chiến sĩ thế hệ trước hy sinh trong chiến tranh, vì lẽ này lẽ khác trong sự khốc liệt của cuộc chiến nên còn nằm lại dưới hang sâu, núi thẳm. Vì thế, ngay tức khắc, anh quyết định tổ chức một cuộc khảo sát đến tận nơi, “mắt thấy tay sờ” từng dấu vết trong hang. Cuộc khảo sát được ấn định vào sáng 29-3-2020 và để kín nhẽ, ngoài việc báo cho Ban CHQS TP Nha Trang cử cán bộ đi cùng, Lê Xuân Thơm gọi điện “rủ” tôi tham gia để với kinh nghiệm tìm kiếm thông tin, cất bốc hài cốt liệt sĩ, sẽ có những nhận xét, hướng xử lý phù hợp.

Sáng 29-3-2020, nhóm “lên núi vào hang tìm đồng đội” cả già, cả trẻ do Lê Xuân Thơm chỉ huy bắt đầu cuộc “thượng sơn”.

Cứ vậy, theo dấu đường ống nước, ngỡ như hơn 400m dốc núi không bao xa, nhưng rồi cũng phải mất gần 2 giờ đồng hồ lách mình qua vách đá, gai rừng, cả đoàn mới lên đến cửa hang. Tại đây, sau lễ hương hoa dâng kính vong linh các liệt sĩ, cả nhóm đu dây, tụt xuống độ sâu hơn 20m, từ đó hơn nửa giờ lần theo ánh sáng đèn pin đội đầu như thợ mỏ, nhóm khảo sát đã đến tận nơi, nhìn tận mắt, sờ tận tay từng hiện vật, từng mẩu hài cốt một cách cẩn trọng, thành kính.

Theo nhận định ban đầu tại hiện trường của đoàn khảo sát, rất có thể đây là di vật và hài cốt của các anh, các chị ngành y, công tác tại trạm xá thuộc khu căn cứ kháng chiến Đồng Bò hy sinh trong chiến tranh. Tuy nhiên, tuân thủ các quy định pháp luật về tìm kiếm, di chuyển hài cốt liệt sĩ, theo biên bản lập tại hiện trường giữa đại diện khu du lịch và đại diện Ban CHQS thành phố Nha Trang cùng các nhân chứng, tạm thời các hiện vật, hài cốt được giữ nguyên tại vị trí được tìm thấy.

Người về tháng Tư!

Hai ngày sau khi tiếp nhận thông tin của nhóm khảo sát báo về, sáng 1-4-2020, Bộ CHQS tỉnh Khánh Hòa đã tổ chức đoàn công tác đặc biệt cùng cán bộ, công nhân của khu du lịch hồ Kênh Hạ lên núi, quyết tâm vào hang đưa ngay các hài cốt liệt sĩ xuống núi.

Từ kinh nghiệm của những người đi khảo sát, đoàn công tác với những thiết bị chiếu sáng, dây tời bảo hộ, dụng cụ gói bọc hài cốt đã tiếp cận vị trí tìm thấy hài cốt ban đầu. Lặng mình nhìn những đốm lửa đỏ trên đầu những thẻ hương, linh cảm như “đồng đội” còn vương vấn rất gần… các thành viên trong đoàn soi đèn, lách mình qua các nhánh hang, mở rộng diện tìm kiếm, để rồi lần lượt từng mẩu hài cốt của từng phần cơ thể người được tìm thấy, góp đầy đủ cả hình hài, không chỉ một người.

Người về tháng Tư!

Là thêm 4 hộp hài cốt liệt sĩ được đưa về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hòn Dung của thành phố Nha Trang trong tình trạng chưa xác định được thông tin danh tính liệt sĩ. Lặng lẽ thắp hương trên từng ngôi mộ tập thể mà nghèn nghẹn nhớ lại những câu chuyện chắp nối từ những cựu chiến binh (CCB), các anh, các chị cán bộ dân-chính-đảng từng dầm mình bí mật hoạt động tại khu căn cứ Đồng Bò trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ với tên gọi mật khu Đá Hang. Qua những mẩu chuyện, cũng là góc nhìn sự kiện của người kể, thì mật khu Đá Hang như một khu tập kết của nhiều đơn vị bộ đội chủ lực, địa phương, cùng các đội, nhóm biệt động, cán bộ cách mạng bám vùng hoạt động. Biết bao người đến rồi đi, biết bao người nằm lại nơi đầu núi, cuối hang mà người vuốt mắt chôn cất đồng đội, đồng chí sau đó cũng ngã xuống… để rồi cứ khép dần thông tin về những đồng đội thân yêu.

Người về tháng Tư!

Là manh nha chút thông tin liên quan đến những hài cốt vừa tìm thấy ở Đá Hang qua câu chuyện của anh Nguyễn Thành Long, nguyên Đội trưởng Đội Biệt động thành phố Nha Trang. Trong câu chuyện của mình, anh Long khẳng định: Vị trí tìm ra hài cốt liệt sĩ là nhánh hang y tế được thiết lập vào cuối năm 1967 nhằm chuẩn bị đón thương binh của bộ đội chủ lực tăng cường cho phân khu Nam Khánh Hòa tấn công vào Nha Trang Xuân Mậu Thân 1968. Đang băn khoăn vì một chút thông tin quý từ anh Nguyễn Thành Long vẫn chưa đủ để gạn tìm thông tin liên quan đến hài cốt liệt sĩ vừa tìm thấy, bất ngờ qua một cán bộ Hội CCB tỉnh Khánh Hòa, tôi được tiếp chuyện với một CCB nguyên là cán bộ chính trị của một trung đoàn tham gia tấn công vào Nha Trang thời điểm Xuân Mậu Thân 1968. Đó là Đại tá, CCB Nguyễn Đình Hoàn. Ông đã dựng lại hoàn chỉnh hình thái tấn công của Trung đoàn Sao Thủy vào Nha Trang tháng 2-1968, với những hy sinh của cán bộ, chiến sĩ đơn vị ở địa danh Dốc Thị, trung tâm đầu não của ngụy quân, ngụy quyền lúc đó. Trong câu chuyện của mình, Đại tá Nguyễn Đình Hoàn nhắc đến việc hang y tế của trung đoàn tại núi Đồng Bò được bổ sung 3 nữ chiến sĩ, trong đó có một nữ y tá tên Tuyết, hy sinh trong chiến dịch.

Người về tháng Tư!

Những thông tin được chắt gạn từ ký ức của những CCB, cán bộ cách mạng… rất quý, nhưng vẫn sẽ còn nhiều việc phải làm tiếp theo để tìm kiếm, ráp nối thông tin, tổ chức trưng cầu mẫu sinh phẩm đối chứng để hoàn nguyên danh tính liệt sĩ cho những hài cốt vừa được tìm thấy, để các anh, các chị có cơ hội về bên người thân nơi quê nhà. Song hiện hữu những ngày tháng Tư lịch sử, các anh, các chị đã là người về tháng Tư sau gần nửa thế kỷ nương gửi, ẩn mình trong hang sâu, núi thẳm…

Bài và ảnh: LÊ BÁ DƯƠNG