Nguồn gốc của mưu kế xuất phát từ một sự kiện trong lịch sử Trung Hoa. Năm 658 trước Công nguyên, nước Tấn muốn đánh nước Quắc, nhưng giữa hai nước lại có nước Ngu án ngữ. Tấn Hiến Công sai sứ mang châu báu sang biếu vua nước Ngu, xin mượn đường với lý do đánh Quắc. Dù nhiều đại thần can ngăn, vua nước Ngu vẫn đồng ý. Sau khi diệt được nước Quắc, quân Tấn không rút về mà quay sang thôn tính luôn nước Ngu. Một quyết định tưởng là giúp đồng minh, cuối cùng lại mở cửa cho chính tai họa của mình.
Nếu chỉ hiểu "Giả đồ phạt Quắc" là "lừa mượn đường" thì mới thấy phần ngọn. Bản chất của mưu kế là lợi dụng sự tin tưởng hoặc lợi ích trước mắt của đối phương để đạt một mục tiêu chiến lược lớn hơn. Con đường chỉ là phương tiện; điều người dụng kế hướng đến là làm cho đối phương tự tháo bỏ lớp phòng vệ của chính mình.
    |
 |
| Ảnh minh họa do AI thực hiện. |
Dưới góc nhìn của binh pháp Tôn Tử, mưu kế này phản ánh rất rõ tư tưởng về "hư thực" và "mưu công". Tôn Tử cho rằng người giỏi dụng binh không chỉ thắng bằng gươm giáo, mà trước hết phải thắng bằng mưu lược. Ông viết: "Thượng binh phạt mưu, kỳ thứ phạt giao". Nghĩa là, thượng sách là phá mưu của đối phương, kế đến là phá liên minh của họ. "Giả đồ phạt Quắc" chính là nghệ thuật khiến đối phương mở cửa bằng ý chí của chính họ, thay vì phải dùng vũ lực để phá cửa.
Năm 1400, Hồ Quý Ly phế bỏ nhà Trần, lập nên nhà Hồ, đổi quốc hiệu thành Đại Ngu. Nhà Minh dưới thời Minh Thành Tổ đã tận dụng tình hình này để triển khai chính sách can thiệp bằng quân sự với danh nghĩa "phù Trần diệt Hồ". Năm 1406, nhà Minh phát động cuộc tiến công Đại Ngu, công bố mục tiêu trừng phạt họ Hồ và khôi phục nhà Trần. Trước sức tiến công của đối phương, quân đội nhà Hồ thất bại; Hồ Quý Ly cùng các thành viên chủ chốt của hoàng tộc bị bắt năm 1407. Tuy nhiên, sau khi đánh bại nhà Hồ, nhà Minh không đưa người thuộc dòng dõi nhà Trần lên khôi phục vương triều như danh nghĩa đã công bố. Thay vào đó, triều đình nhà Minh quyết định tổ chức bộ máy cai trị trực tiếp tại Đại Việt. Đây là một bài học lịch sử sâu sắc về việc nhận diện mục đích thực sự đằng sau những danh nghĩa tưởng như chính đáng.
Cốt lõi của “Giả đồ phạt Quắc” không nằm ở việc mượn được con đường, mà ở khả năng biến một cơ hội trước mắt thành bước đệm cho mục tiêu lớn hơn. Với người giữ nước, bài học quan trọng nhất là không để đối phương quyết định cách mình nhìn nhận tình thế; phải chủ động phân tích mục tiêu, dự liệu hệ quả và bảo vệ quyền tự quyết ngay từ khi những quyết định đầu tiên được đặt ra.
VĂN TUẤN