Từ sứ mệnh lịch sử đến cái nôi của học thuật

Tại Hội thảo quốc tế “Từ di sản triết học đến thời đại số: 50 năm phát triển và hội nhập” chào mừng kỷ niệm 50 năm thành lập Khoa Triết học và Quản lý mới đây, PGS, TS Bùi Thành Nam, Phó hiệu trưởng Trường Đại học KHXH-NV đã khẳng định, 50 năm không chỉ đơn thuần là dấu mốc lịch sử hình thành, phát triển của Khoa Triết học, nay là Khoa Triết học và Quản lý, đây cũng là dấu mốc ghi nhận chặng đường 50 năm phát triển của ngành triết học trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam.

Tháng 9-1976, hơn một năm sau ngày đất nước thống nhất, trên cơ sở quyết định của Ban Bí thư Trung ương Đảng và Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Khoa Triết học thuộc Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội chính thức được thành lập. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển mới trong công cuộc xây dựng nền tảng đào tạo và nghiên cứu triết học ở bậc đại học. Nơi đây trở thành đơn vị đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân chuyên trách đào tạo về khoa học Mác-Lênin và các khoa học triết học với nhiệm vụ: Đào tạo đội ngũ cán bộ lý luận nòng cốt, những người không chỉ nắm vững tri thức mà còn có khả năng nghiên cứu, sáng tạo và truyền bá hệ tư tưởng của Đảng, phục vụ sự nghiệp cách mạng trong giai đoạn mới.

Với biên chế ban đầu chỉ 3 cán bộ, giảng viên, việc giảng dạy cho các khóa sinh viên đầu tiên là sự nỗ lực chung sức, tâm huyết của cả một thế hệ các nhà khoa học-nhà giáo của khoa và các giảng viên, nhà nghiên cứu trong và ngoài trường cùng đặt những viên gạch nền móng. Phải đến năm 1983, khoa mới có đủ cán bộ để thành lập các bộ môn đầu tiên. Đến đầu thập niên 1990, Khoa Triết học xây dựng hoàn chỉnh những định hướng chuyên môn toàn diện và lâu bền cho đến tận ngày hôm nay.

leftcenterrightdel

 Hội thảo quốc tế “Từ di sản triết học đến thời đại số: 50 năm phát triển và hội nhập” quy tụ nhiều học giả, nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế tham dự. Ảnh: THU HÒA

Giai đoạn đầu-định hình khung lý luận và phương pháp luận cơ bản, khoa tập trung xây dựng các bộ môn trụ cột, làm nền tảng cho việc nghiên cứu và giảng dạy triết học, như: Chủ nghĩa duy vật biện chứng, Chủ nghĩa duy vật lịch sử, Lịch sử triết học phương Tây và lý luận tôn giáo, Lịch sử triết học phương Đông và Việt Nam, Logic học, Chủ nghĩa xã hội khoa học... Nhưng căn tính của Khoa Triết học không chỉ dừng lại ở vai trò giữ lửa cho sự đam mê triết học mà chính từ trong lòng nó, những ngành KHXH-NV hiện đại khác đã được ươm mầm. Từ những bộ môn ban đầu, khoa đã khai sinh và nuôi dưỡng cho đến khi trưởng thành một loạt các ngành học quan trọng: Bộ môn Tâm lý học và Xã hội học tách ra để thành lập Khoa Tâm lý học và Khoa Xã hội học (năm 1992). Khoa Khoa học Quản lý ra đời (năm 2002) cũng từ một bộ môn của khoa. Năm 2016, bộ môn Tôn giáo học, được tách ra từ bộ môn Lịch sử triết học phương Tây và Lý luận tôn giáo, cũng đã phát triển thành một đơn vị độc lập, để đến hiện tại trở thành một bộ phận của Khoa Nhân học và Tôn giáo học.

Quá trình này khẳng định một cách mạnh mẽ vai trò nền tảng và sức sống mãnh liệt của tư duy triết học. Nó cho thấy triết học, với tư cách là khoa học về những quy luật chung nhất, chính là điểm khởi nguồn, là mảnh đất màu mỡ để từ đó các ngành khoa học cụ thể nảy nở và chuyên sâu hóa. Hành trình ấy đã định hình nên căn tính đặc biệt của khoa: Vừa bảo tồn và phát triển những giá trị lý luận cốt lõi, vừa tiên phong mở đường cho những hướng đi học thuật mới, luôn vận động và đối thoại không ngừng với thực tiễn xã hội. Quá trình phát triển của Khoa Triết học cũng phần nào cho thấy sự vận động và trưởng thành của nền KHXH-NV Việt Nam trong những thập niên cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21.

Nơi ươm mầm tri thức

Triết lý đào tạo của khoa cũng như ngành triết học, tự bản chất, mang một sự trầm lắng. Nó không hứa hẹn mang lại những kỹ năng chuyên môn tức thời mà kiên nhẫn vun bồi thứ quý giá và bền bỉ hơn: Năng lực tư duy. Đó là khả năng suy tư độc lập trước một vấn đề, khả năng phản biện trước một luồng thông tin, khả năng hệ thống hóa những ý tưởng rời rạc, khả năng thách thức những giả định và tìm ra lối đi ở những nơi mà đám đông chững lại. Thay vì trao cho người học một tấm bản đồ định sẵn, triết học trao cho họ “chiếc la bàn và kỹ năng đọc các vì sao” để họ có thể tự mình tìm thấy con đường trong bất kỳ cuộc hành trình nào.

Thành quả của quá trình ấy là những con người mang trong mình một hành trang đặc biệt. Họ có thể là một nhà quản lý đang trăn trở về văn hóa doanh nghiệp và đạo đức kinh doanh, một nhà báo đang nỗ lực đi tìm sự thật khách quan, một nhà giáo dục đang tìm kiếm triết lý nhân văn cho phương pháp giảng dạy của mình, hay một người làm chính sách đang cân nhắc những tác động dài hạn của một quyết định... Dù ở đâu, làm gì, họ mang theo một hành trang quý giá: Năng lực suy tư độc lập và một tấm lòng trắc ẩn trước những vấn đề của con người. Đó chính là đóng góp thầm lặng nhưng cốt lõi nhất mà triết học nói chung và khoa đã, đang mang lại.

Những năm qua, bên cạnh việc trang bị kiến thức và tư duy lý luận cho hàng vạn sinh viên và học viên sau đại học của ĐHQGHN, khoa đào tạo sinh viên chuyên ngành trong chương trình Cử nhân Triết học với các hướng chuyên ban: Triết học Mác-Lê nin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Lịch sử triết học và tôn giáo phương Đông, Lịch sử triết học và tôn giáo phương Tây, Triết học logic, Triết học đạo đức và nghệ thuật, Triết học quản trị; các định hướng chuyên môn như: Triết học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, Triết học và quản lý văn hóa-tôn giáo ở bậc sau đại học.

Bước vào giai đoạn phát triển mới của đất nước, trước những vấn đề cũng như đòi hỏi của thời đại, Khoa Triết học vẫn liên tục bồi đắp và đổi mới chương trình đào tạo. Bắt đầu từ năm học 2025-2026, chuyên ngành Triết học Quản trị được đưa vào giảng dạy như một nỗ lực đáp ứng nhu cầu của xã hội về những nhà lãnh đạo và nhà quản lý không chỉ vững vàng về chuyên môn mà còn có tầm nhìn vĩ mô và chiều sâu về tư tưởng. Khoa cũng phối hợp tổ chức các khóa học ngắn hạn Tinh hoa triết học phương Đông, Tinh hoa triết học phương Tây dành cho những người “ngoại đạo” yêu thích triết học, thu hút đông đảo học viên từ nhiều lĩnh vực, ngành nghề trong và ngoài nước tham gia.

Qua nửa thế kỷ đồng hành với đất nước, khoa đã khẳng định vị thế là một trong những trung tâm đào tạo và nghiên cứu triết học có ảnh hưởng hàng đầu của cả nước, góp phần quan trọng xây dựng đội ngũ cán bộ nghiên cứu, giảng dạy triết học, phát triển các hướng nghiên cứu mới đáp ứng yêu cầu của đất nước. Theo PGS, TS Nguyễn Anh Tuấn (nguyên Trưởng khoa Triết học): “Giá trị của triết học Việt Nam không chỉ nằm ở việc kế thừa và phát triển di sản lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin cũng như truyền thống tư tưởng dân tộc, mà còn ở khả năng chủ động tham gia vào những cuộc đối thoại học thuật toàn cầu bằng chính những đóng góp sáng tạo của mình”. Con số hơn 120 tham luận và sự tham gia trực tiếp của gần 20 học giả quốc tế tại Hội thảo quốc tế “Từ di sản triết học đến thời đại số: 50 năm phát triển và hội nhập” đã phần nào chứng minh nhận định trên và cho thấy sự quan tâm, sức hấp dẫn của diễn đàn học thuật này.

Năm 2026 cũng là dấu mốc quan trọng khi Khoa Triết học và Quản lý được thành lập trên cơ sở hợp nhất Khoa Triết học và Khoa Khoa học Quản lý. Nửa thế kỷ là một chặng đường có ý nghĩa đặc biệt đối với sự trưởng thành của triết học Việt Nam nói chung và Khoa Triết học và Quản lý, Trường Đại học KHXH-NV nói riêng. Trong tiến trình ấy, như PGS, TS Nguyễn Anh Tuấn đã chia sẻ tại hội thảo: Khoa Triết học và Quản lý tiếp tục có sứ mệnh giữ vai trò là một trong những trung tâm học thuật hàng đầu của đất nước, không chỉ trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn trong việc kiến tạo các diễn đàn học thuật, phát triển các hướng nghiên cứu mới và thúc đẩy đối thoại giữa triết học Việt Nam với cộng đồng khoa học quốc tế. Đó cũng là sự tiếp nối xứng đáng truyền thống xây dựng và phát triển của khoa, đồng thời là trách nhiệm đối với sự phát triển của nền KHXH-NV Việt Nam trong giai đoạn mới.

HOÀNG ĐĂNG