Vàng son một thuở

Mưa lất phất rơi trên giàn hoa đăng tiêu đang nở đỏ rực trước sân nhà. Cánh cửa sắt khép hờ, từ bên trong vọng ra tiếng ca ngân nga như sợi tơ trời lắng sâu vào trời chiều bảng lảng: “Lẻ loi tiếng nhạn xa đưa, dễ buồn chưa, ghẹo người khuê các, ngồi dựa song thưa, lòng ôm tháng đợi năm chờ...”.

Ngồi ở bộ tràng kỷ giữa nhà, NNƯT Thanh Tâm cất lên điệu Nam bình dìu dặt. Thanh âm da diết như thấm vào màn mưa ngoài hiên, mang theo bao cung bậc cảm xúc làm rung động lòng người.

Năm nay bà đã ngoài 80 tuổi, dần ít xuất hiện trên sân khấu và trong các sự kiện văn hóa hơn trước vì lý do sức khỏe, nhưng căn nhà nhỏ ở thành nội Huế vẫn luôn rộng cửa đón bước chân người mộ điệu tìm đến. Trong câu chuyện cùng chúng tôi, bà nhắc nhiều đến người cha tài hoa của mình cùng những người thầy đầu tiên đã dìu dắt bà đến với ca Huế. Ký ức như thước phim quay chậm, cứ thế từ từ mở ra.

Cha của NNƯT Thanh Tâm là cụ Phan Hữu Lễ, từng là thành viên đội tuồng Thanh Bình Thự dưới thời vua Khải Định. Cụ là một nghệ sĩ tài hoa, đặc biệt là một trong những tay trống giỏi có tiếng thời bấy giờ. Ngoài tuồng, cụ Hữu Lễ còn am hiểu nghệ thuật ca múa nhạc cung đình, ca Huế, từng giảng dạy các môn nghệ thuật này. Sau này, cụ được bổ nhiệm phụ trách ban tuồng của Đại nội... "Hồi tôi còn nhỏ, cha đi đâu biểu diễn cũng mang tôi theo. Tôi cứ lẽo đẽo theo cha nhìn người lớn tập luyện, nghe tiếng trống, tiếng đàn nên niềm đam mê nghệ thuật cứ thế lớn dần lên. Ngay từ bé, tôi đã được giao các vai đào con, kép con khi vào vai công chúa, hoàng tử trong các tích tuồng xưa. Với tôi lúc ấy, sân khấu vừa là nơi cha làm nghề, vừa là thế giới tuổi thơ đầy âm sắc”, NNƯT Thanh Tâm nhớ lại.

Với bà, người cha chính là người thầy đầu tiên trong đời mà bà luôn kính trọng nhất. Năm 12 tuổi, bà được cha đưa vào Đại nội, theo học múa, tuồng, đàn và cả ca Huế trong đoàn Ba Vũ, đội Đồng ấu. Những buổi học ở Tả Vu, Hữu Vu vẫn còn in đậm trong ký ức của bà. Hồi đó, ở Hữu Vu có một chiếc gương rất lớn, học trò nào múa sai đều bị thầy bắt đến đó quỳ. Các thầy là những nghệ nhân, nghệ sĩ từng tham gia các đội biểu diễn tuồng, nhạc cung đình dưới triều Nguyễn. Các thầy: Quyền Nhung, Bát Họa, Bát Am, Xuân Dục,... đều là những người tài hoa. Thầy nào cũng nghiêm khắc nhưng đều rất thương học trò.

leftcenterrightdel
     Nghệ nhân Ưu tú Thanh Tâm. 

Trong những loại hình nghệ thuật được học từ nhỏ, ca Huế trở thành niềm say mê sâu đậm nhất của bà Thanh Tâm. Trong ký ức ấy, có một nơi mà bà không thể nào quên, đó là phủ của Công chúa Huyền Tôn Nữ Lương Linh, thường được gọi là mệ Sen, con gái vua Thành Thái.

Ngày đó, Thanh Tâm thường được gọi đến phủ Công chúa để hát ca Huế. Mỗi lần ngồi trên ghế sofa để hát, bà thường vô tư vắt chéo chân. Mệ Sen nhìn thấy liền nhắc, con gái ngồi thế không đẹp. Khi ấy bà phân trần rằng, phải ngồi như vậy mới đánh phách được. Mệ Sen nghe xong cũng đành chiều theo. “Kỳ thực ngồi kiểu gì cũng đánh phách được hết, nhưng ngồi trên sofa mà vắt chéo chân nhìn sang hơn”, bà cười vui. Câu chuyện đã qua nhiều năm, nhưng mỗi lần nhắc lại, giọng bà vẫn ánh lên vẻ tinh nghịch của một thời tuổi trẻ.

Năm 14 tuổi, Thanh Tâm bắt đầu hát ca Huế trên làn sóng của Đài Phát thanh Huế. Cũng năm ấy, bà đoạt giải nhì một cuộc thi hát do đài tổ chức. Sau đó, giọng ca của bà tiếp tục đến với công chúng qua truyền hình Huế và dần trở thành một giọng ca quen thuộc với người yêu ca Huế.

Mang câu hát đi xa

Là người sinh ra trong gia đình có ông nội, cha và anh trai đều hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật truyền thống, NNƯT Thanh Tâm lại may mắn khi có giọng ca trời phú, còn được cha và nhiều người thầy tài giỏi dìu dắt từ nhỏ. Nhưng với bà, để thành danh trên con đường ca hát, điều quan trọng nhất vẫn là sự đam mê và dày công rèn luyện.

 “Để giọng ca trở nên điêu luyện, thành thục thì phải cố gắng rèn luyện mỗi ngày. Phải luôn tìm tòi, học hỏi. Nhưng để làm tốt tất cả những điều trên, cần nhất vẫn là sự đam mê. Chỉ có đam mê mới vượt qua được những tháng ngày khổ học. Tôi là người vô cùng mê hát"..., bà Thanh Tâm chia sẻ. Chính niềm say mê ấy đã giữ cho giọng hát của bà đi qua năm tháng càng thêm lắng sâu, đậm sắc.

Theo NNƯT Thanh Tâm, với ca Huế, cái khó thường nằm ở cách giữ hơi, nhả chữ. Hơi phải đủ dài để câu ca không bị đứt, nhưng không được phô sức; tiếng hát phải mềm, tròn mà vẫn phải rõ lời. Ở những quãng ngân, người ca phải giữ được cao độ, độ rung và sắc thái tình cảm, để tiếng hát vang lên có độ sâu. Cùng một bài, nhưng người hát có nghề sẽ biết chỗ nào nên nén, chỗ nào nên mở, để câu ca có sự chuyển động tinh tế mà vẫn giữ được cốt cách của từng giai điệu.

leftcenterrightdel

Nghệ nhân Ưu tú Thanh Tâm (giữa) trình diễn ca Huế cùng các bạn trẻ. 

Vậy nên, học ca Huế không phải chỉ cần thuộc lời, thuộc điệu là cất được tiếng hát. Mỗi lời ca có một cách vào câu, luyến láy và giữ nhịp riêng, nhưng điều quan trọng nhất là người hát phải hiểu được cái tình ẩn sau những câu ca ấy. Từ đó mới thể hiện được cái thần của bài bản. Nói đoạn, bà lại cất lên tiếng ca: “Thương chi, thương hoài, thương mãi rứa tình...”.

Giọng NNƯT Thanh Tâm ngân dài da diết, từng chữ “thương” buông lơi mang một cung bậc riêng. Theo bà, 3 chữ “thương” trong câu hát không phải 3 lần lặp lại của một từ ngữ, mà là 3 cung bậc tình cảm khác nhau. Chữ “thương” đầu tiên vừa cất lên là cái chạm nhẹ của tình cảm. Chữ “thương” thứ hai mang thêm sự vấn vương, còn chữ “thương” thứ ba dường như đã lắng xuống thành một nỗi tình bền chặt. Vì thế, cùng một chữ nhưng cách nhả chữ, độ ngân rung và cách đặt hơi phải khác. Đó là lý do bà thường nhắc các học trò của mình rằng, ca Huế là một loại hình nghệ thuật có tính bác học, đòi hỏi người học phải nắm chắc bài bản, kỹ thuật, phong cách biểu diễn. Càng hát lâu, càng phải biết đưa trải nghiệm và tình cảm vào câu hát. Khi ấy, tiếng ca mới tìm được tri âm, đồng điệu. 

Ca Huế hình thành và phát triển trong đời sống văn hóa của vùng đất kinh kỳ từ khoảng thế kỷ 17, rồi tiếp tục được bồi đắp trong không gian văn hóa cung đình và dân gian của TP Huế, dần dần trở thành nét văn hóa đặc sắc thu hút tao nhân mặc khách khi đến với cố đô. Năm 2015, ca Huế được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hiện nay, TP Huế đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh ca Huế vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Những giá trị của bộ môn nghệ thuật ca Huế đã được gìn giữ và lan tỏa qua nhiều thế hệ nghệ nhân. Từ không gian diễn xướng ở Huế, ca Huế đã theo bước chân nghệ nhân đến với những sân khấu lớn trong nước và nước ngoài. NNƯT Thanh Tâm là một trong những người có nhiều năm mang làn điệu quê hương đến với bạn bè yêu âm nhạc truyền thống ở nhiều quốc gia như: Pháp, Thụy Sĩ, Bỉ, Hà Lan, Nhật Bản... Mỗi lần đứng trên một sân khấu ở xứ lạ, khi tiếng đàn, tiếng sáo ngân lên và câu ca Huế vang vọng giữa những khán giả đến từ nhiều nền văn hóa khác, bà lại thấy trong lòng trỗi dậy một niềm tự hào và hạnh phúc khó tả. 

Chiều buông lơi, mưa vẫn rơi nhè nhẹ trên giàn hoa đăng tiêu. Trong căn nhà nhỏ, tiếng phách thi thoảng lại vang lên khi nữ nghệ nhân ngẫu hứng cất lên đôi câu hát. Tuổi tác khiến NNƯT Thanh Tâm không còn đứng trên sân khấu nhiều như trước, nhưng những câu ca, những bài bản lớn đã theo bà suốt một đời vẫn in hằn trong tim, trong trí nhớ và trong giọng hát của bà. Tuy không còn trực tiếp giảng dạy như trước nhưng cửa nhà nghệ nhân vẫn luôn rộng mở với những người trẻ tìm đến nhờ bà hướng dẫn và những người mộ điệu tìm về nghe ca Huế.

Bài và ảnh: LÊ HÀ