Hai con đường giữa núi rừng

Mùa xuân năm 1972, trên chiến trường Tây Nguyên, cách thị xã Kon Tum khoảng 25km về phía Tây Bắc, Bộ đội Công binh được giao mở hai con đường cơ giới hướng về phía thị xã. Đó không phải là những tuyến đường được xây dựng nhằm phục vụ trực tiếp cuộc tiến công chủ yếu, mà là một bộ phận trong kế hoạch nghi binh của quân ta. Trong cuốn "Bàn về nghệ thuật quân sự" (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, năm 2008), Thượng tướng, Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Hoàng Minh Thảo khi nghiên cứu Chiến dịch Đắk Tô-Tân Cảnh đã dành sự chú ý đặc biệt đối với hai con đường này, coi đó là một biểu hiện sinh động của nghệ thuật nghi binh, tạo thế và điều khiển hành động của đối phương.

Năm 1972, quân và dân ta mở cuộc tiến công chiến lược trên toàn miền Nam. Tây Nguyên là một trong những hướng tiến công quan trọng. Tại Bắc Tây Nguyên, cụm phòng ngự Đắk Tô-Tân Cảnh giữ vị trí quan trọng trong hệ thống phòng thủ của địch. Đây là khu vực có khả năng hỗ trợ cho việc phòng giữ Kon Tum, đồng thời liên quan đến các tuyến giao thông quân sự ở phía Bắc thị xã.

Theo tài liệu của Giáo sư Hoàng Minh Thảo, trong Chiến dịch Tây Nguyên năm 1972, lực lượng của ta có Sư đoàn Bộ binh 2, Sư đoàn Bộ binh 320; các trung đoàn: 66, 28, 24, 95 cùng lực lượng xe tăng, pháo binh và các đơn vị hỏa lực. Phía địch có các sư đoàn bộ binh 22, 23, lực lượng dù, biệt động quân, bảo an cùng sự chi viện mạnh của không quân Mỹ. Mục tiêu của quân ta là đánh chiếm Đắk Tô-Tân Cảnh, tạo điều kiện phát triển tiến công về Kon Tum. Đối phương có lực lượng cơ động, có khả năng sử dụng trực thăng vận chuyển quân nhanh chóng đến những khu vực bị uy hiếp. Nếu lực lượng dù của địch đóng ở Kon Tum kịp thời cơ động lên chi viện, cuộc tiến công vào Đắk Tô-Tân Cảnh sẽ gặp nhiều khó khăn.

leftcenterrightdel
Sơ đồ diễn biến Chiến dịch Bắc Tây Nguyên. Nguồn: Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam

Bài toán đặt ra cho Bộ chỉ huy chiến dịch không chỉ là tập trung lực lượng đủ mạnh để đánh thắng tại mục tiêu đã chọn mà còn phải tìm cách hạn chế khả năng ứng cứu của đối phương. Từ yêu cầu ấy, một phương án được xác định: Muốn đánh Đắk Tô-Tân Cảnh thuận lợi, trước hết phải khiến đối phương tập trung sự chú ý và lực lượng vào khu vực Kon Tum. Hai con đường nghi binh ra đời nằm trong tính toán chiến dịch đó.

Khi đối phương bị hút về Kon Tum

Nghệ thuật nghi binh không đơn thuần là che giấu ý định của mình, mà cao hơn là tạo ra những dấu hiệu khiến đối phương tin vào một ý định khác, từ đó đưa ra quyết định điều quân theo hướng có lợi cho ta. Trong trận Đắk Tô-Tân Cảnh, quân ta không chỉ tạo những dấu hiệu giả mà còn tổ chức hoạt động chiến đấu thực sự để củng cố nhận định sai lầm của đối phương.

Để chuẩn bị, Sư đoàn 320 được giao phụ trách hướng Tây Bắc Kon Tum, do Sư đoàn trưởng Kim Tuấn và Chính ủy Phí Triệu Hàm chỉ huy. Lực lượng Công binh mở hai con đường giả, trong khi các đơn vị chiến đấu bí mật chuẩn bị trận địa, sẵn sàng đánh địch khi chúng tiến ra ngăn chặn.

Địch lúc này nhận thấy nguy cơ thị xã Kon Tum có thể bị tiến công từ phía Tây Bắc. Sự xuất hiện của các tuyến đường cơ giới càng làm tăng mối lo ngại rằng Quân giải phóng đang chuẩn bị đưa lực lượng lớn áp sát thị xã. Để đối phó, chúng điều lực lượng dù và biệt động quân ra khu vực này. Như vậy, bước đầu quân ta đã đạt được điều mong muốn: Buộc đối phương phải phân tán lực lượng, chú trọng bảo vệ một hướng chưa phải nơi ta lựa chọn đánh đòn quyết định.

Từ cuối tháng 3-1972, hoạt động quân sự trên hướng nghi binh diễn ra quyết liệt. Sư đoàn 320 liên tục tiến công, đánh vào những đơn vị địch được đưa ra ngăn chặn. Trong đó, Trung đoàn 64 do Trung đoàn trưởng Khuất Duy Tiến chỉ huy đánh thiệt hại nặng lực lượng dù tại cao điểm 1049 và cụm pháo binh của địch ở phía Bắc Kon Tum. Những trận đánh ấy vừa tiêu hao lực lượng đối phương, vừa khiến chúng phải tiếp tục tập trung đối phó với nguy cơ tiến công Kon Tum. Đây chính là nét đặc sắc của mưu kế: Nghi binh bằng hoạt động thật, đánh thật để tạo ra nhận định sai về hướng tiến công chủ yếu.

Trong khi tiếng súng và các hoạt động quân sự thu hút sự chú ý của đối phương về phía Tây Bắc Kon Tum, ở hướng Đắk Tô-Tân Cảnh, lực lượng tiến công chủ yếu của quân ta được tổ chức, chuẩn bị. Sư đoàn 2 (Quân khu 5) do Sư đoàn trưởng Nguyễn Chơn chỉ huy, được tăng cường Trung đoàn 66 do đồng chí Phùng Bá Thường chỉ huy, cùng lực lượng đặc công, pháo binh, xe tăng và pháo cao xạ. Sự phối hợp giữa hai hướng tạo nên một thế trận đặc biệt. Một hướng chủ động gây sức ép, khiến đối phương phải đưa quân ra đối phó; hướng còn lại tập trung chuẩn bị đòn tiến công quyết định. Hai hoạt động tưởng như riêng biệt nhưng thực chất gắn bó chặt chẽ trong một ý định chiến dịch thống nhất.

Cùng với nghi binh, quân ta còn thực hiện các hoạt động chia cắt giao thông, hạn chế khả năng điều động và chi viện của đối phương. Từ ngày 26-3-1972, hoạt động chia cắt trên Đường 14, đoạn nối Kon Tum với Pleiku, góp phần làm gián đoạn tuyến giao thông quan trọng của địch. Nghi binh và chia cắt vì thế bổ sung cho nhau. Nghi binh khiến đối phương điều quân theo hướng ta mong muốn; chia cắt làm giảm khả năng cơ động giữa các khu vực phòng ngự. Khi những yếu tố ấy kết hợp, lực lượng địch tại Đắk Tô-Tân Cảnh dần rơi vào thế bất lợi.

Theo phân tích của Giáo sư Hoàng Minh Thảo, mưu kế quan trọng nhất ở đây là giữ lực lượng cơ động của địch tại khu vực Kon Tum, không để chúng có điều kiện nhanh chóng phản kích lên Đắk Tô-Tân Cảnh. Kết quả của quá trình chuẩn bị đã góp phần thay đổi thế trận: Đối phương bị hút về một hướng, trong khi quân ta giành được điều kiện thuận lợi hơn tại hướng tiến công đã lựa chọn. Đó là thắng lợi quan trọng về nghệ thuật tổ chức và điều hành chiến dịch trước khi trận đánh quyết định bắt đầu.

Đòn đánh thật vào Đắk Tô - Tân Cảnh

Sau quá trình nghi binh, tạo thế và chuẩn bị lực lượng, thời cơ tiến công Đắk Tô-Tân Cảnh đã đến. Đêm 23-4-1972, quân ta bước vào trận đánh quyết định. Đây là cuộc tiến công hiệp đồng giữa bộ binh, xe tăng, pháo binh, đặc công và các lực lượng bảo đảm, nhằm đánh vào hệ thống phòng ngự của đối phương tại khu vực Tân Cảnh. Lực lượng trực tiếp tiến công gồm Sư đoàn 2 (Quân khu 5) được tăng cường Trung đoàn 66, một tiểu đoàn đặc công và các đơn vị binh chủng. Sở chỉ huy tiền phương Mặt trận Tây Nguyên do Phó tư lệnh Nguyễn Mạnh Quân và Phó chính ủy Đặng Vũ Hiệp trực tiếp chỉ huy trận đánh.

Khác với hướng Tây Bắc Kon Tum, nơi quân ta đã chủ động tạo ra những hoạt động quân sự khiến đối phương phải tập trung đối phó, tại Tân Cảnh, yếu tố bất ngờ được phát huy khi lực lượng tiến công mở đòn đánh vào đúng thời điểm đã lựa chọn. Sức mạnh hiệp đồng binh chủng tạo ra khả năng đột phá nhanh vào hệ thống phòng ngự. Pháo binh và các lực lượng hỏa lực chi viện cho bộ binh, xe tăng; lực lượng đặc công phối hợp đánh vào những mục tiêu quan trọng. Sự xuất hiện của xe tăng trên chiến trường rừng núi Tây Nguyên cũng đánh dấu bước phát triển đáng chú ý trong khả năng tác chiến hiệp đồng binh chủng của quân ta.

Trận đánh diễn ra quyết liệt nhưng được giải quyết nhanh chóng. Đến 11 giờ ngày 24-4-1972, quân ta giải phóng Tân Cảnh. Quân ta đánh tan hai trung đoàn thuộc lực lượng địch; Đại tá Lê Đức Đạt, Sư đoàn trưởng Sư đoàn 22 ngụy quân Sài Gòn, tử trận; Đại tá Vi Văn Bình Sư đoàn phó Sư đoàn 22 bị bắt. Quân ta thu nhiều vũ khí, phương tiện chiến tranh và bắt nhiều tù binh. Thắng lợi tại Đắk Tô-Tân Cảnh không chỉ là kết quả của sức mạnh tiến công trực tiếp mà còn là kết quả của cả quá trình chuẩn bị, trong đó hoạt động nghi binh ở phía Tây Bắc Kon Tum giữ vai trò quan trọng.

Trong nghiên cứu nghệ thuật quân sự, Giáo sư Hoàng Minh Thảo đặc biệt coi trọng quan hệ giữa mưu kế, thế và thời. Theo ông, muốn thực hiện tốt quyết tâm chiến đấu, người chỉ huy phải có mưu kế tác chiến đúng, trên cơ sở đó mới xây dựng kế hoạch cụ thể. Nhìn từ quan điểm ấy, hai con đường giả ở phía Tây Bắc Kon Tum không đơn giản là một thủ thuật đánh lừa đối phương mà là một bộ phận trong quá trình tạo lập thế trận có lợi, khiến đối phương phải hành động theo những điều kiện do quân ta chủ động tạo ra. Cái tài tình nằm ở sự kết hợp giữa thật và giả. Con đường là giả về mục đích sử dụng, nhưng công sức mở đường là thật. Hoạt động chiến đấu ở hướng nghi binh là thật, nhưng ý định tiến công chủ yếu lại nằm ở hướng khác. Đó chính là nét độc đáo của mưu kế quân sự: Không chỉ biết đánh thắng khi đối mặt với quân thù mà còn biết tạo ra những điều kiện thuận lợi để giành thắng lợi trước khi trận quyết chiến diễn ra.

HÀ AN