Dấu ấn một miền đất

Con đường bê tông dẫn chúng tôi đến với “địa chỉ đỏ”-Địa đạo Kỳ Anh. Vẫn là con đường làng quen thuộc nhưng không còn những mảnh rừng già ngút ngát màu xanh. Làng đã khác xưa, đường đã khác xưa. Không còn những hố bom loang lổ, không còn mùi thuốc súng, không còn mùi rừng cháy, chỉ có lớp rừng non hồi sinh vươn cao trên nền cát trắng. Dọc con đường thảm bê tông, những mái nhà ẩn hiện dưới nắng sớm. Yên bình, đổi mới và phát triển.

Trời Kỳ Anh vẫn biếc xanh trong những ngày cuối thu. Rặng cây trong khu địa đạo vẫn tỏa bóng mát bên giếng làng, mái đình cổ kính. Những mái đầu phơ phơ tóc trắng của anh em trong đoàn chúng tôi và của người dân khu vực địa đạo hòa trong nhau. Họ vui vẻ cười nói trong không khí hân hoan và xúc động. Họ tụ hội về đây không chỉ để ôn lại những năm tháng gian lao nhưng hào hùng của một thời lửa cháy mà còn để tri ân và tôn vinh nghĩa tình quân dân.

leftcenterrightdel

Hầm chỉ huy trong Địa đạo Kỳ Anh (TP Đà Nẵng). 

Theo lời giới thiệu của thương binh Huỳnh Kim Ta-người quản lý Khu di tích Địa đạo Kỳ Anh thì địa đạo được khởi công từ tháng 5-1965, hoàn thành vào năm 1968. Địa đạo có tổng chiều dài 32km. Cửa lên xuống địa đạo nằm ngay dưới nền nhà, gian bếp, bụi tre, cây rơm, giếng nước... Địa đạo được đào bằng chính bàn tay và ý chí của quân dân Kỳ Anh trong điều kiện vô cùng gian khó. Dụng cụ chỉ là cuốc, xẻng, xà beng, thúng, mủng... Để giữ bí mật, việc đào địa đạo chỉ diễn ra từ 17 giờ ngày hôm trước đến 2 giờ sáng hôm sau.

Địa đạo là một công trình ngầm hoàn chỉnh với hầm chỉ huy, hầm quân y, quân lương, hầm tránh bom, pháo; các ụ chiến đấu cùng hệ thống thông hơi được ngụy trang tinh vi. Đây từng là nơi trú ẩn bảo toàn lực lượng, nơi chỉ huy và tổ chức hàng trăm trận đánh, tiêu diệt hàng nghìn tên địch, bắn cháy 3 máy bay Mỹ trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Địa đạo Kỳ Anh được ví như “địa đạo trong lòng dân” bởi công trình này không chỉ được hình thành bởi ý chí và trí tuệ của quân dân địa phương mà còn được gìn giữ, chở che bởi sự đùm bọc của nhân dân trong suốt những năm kháng chiến. Ẩn sâu dưới lòng đất là hệ thống đường hầm, từng là nơi bám trụ chiến đấu, nuôi giấu cán bộ cách mạng, minh chứng cho tinh thần bất khuất của quân và dân Kỳ Anh.

Nơi lưu giữ ký ức hào hùng

Theo bước chân của thương binh Huỳnh Kim Ta, đoàn chúng tôi đến với ngôi đình cổ làng Thạch Tân với hơn 300 năm tuổi. Đây là nơi bắt nguồn của hệ thống địa đạo. Dưới nền ngôi đình cổ là hai căn hầm bí mật. Một căn dùng làm hầm cứu thương, một căn làm hầm chứa lương thực. Từ đây, có đường hầm nối ra mương nước, ra cây rỏi cổ thụ bên ngoài. Lối vào hầm được ngụy trang bằng tường đá ong kín đáo. Nhiều lần địch nghi ngờ nhưng không tìm ra.

Năm 1968, quân địch từng dùng dây xích buộc vào các cột và dùng 4 xe tăng kéo, nhằm làm sập đình. Song, trước sự uy nghi của ngôi đình, trước tâm linh hóa thân bởi sức mạnh bám trụ của nhân dân nên địch hoảng sợ, không dám phá đình. Đến nay, những vết đạn và dấu hằn của dây xích vẫn còn hiện rõ trên các cột đình như những chứng tích không thể phai mờ của một thời đạn lửa.

leftcenterrightdel
Ông Huỳnh Kim Ta (bên phải) giới thiệu về hầm cứu thương dưới nền đình làng, lối ra vào ngay trên tường đình làng. 

Bên cạnh ngôi đình là cái giếng làng-nơi lưu giữ những sáng tạo và tinh thần bất khuất của người dân nơi đây. Ông Huỳnh Kim Ta chia sẻ: "Mỗi khi địch vây ráp làng, xã hoặc rút khỏi làng, nhân dân ra giếng múc nước, thả gàu xuống mặt nước giếng ba lần hoặc hai lần. Âm thanh đó vọng vào lòng địa đạo, giúp cán bộ, chiến sĩ cách mạng trong địa đạo theo tín hiệu đó để có phương án hoạt động. Đêm đêm, người dân cầm chiếc đèn dầu ra bờ vườn nhặt củi, tìm đồ... Cán bộ, chiến sĩ ta ở các cánh rừng trong khu địa đạo cứ theo tín hiệu đó để hoạt động".

Theo lối mòn ven làng, ông Huỳnh Kim Ta đưa chúng tôi đến bên cây rỏi mật 500 tuổi. Đã bao đời, cây rỏi mật vẫn kiên cường đứng đó. Hiên ngang và kiêu hãnh chứng kiến những thăng trầm của người dân nơi đây. Theo ông Ta, cây rỏi mật này đã được chứng nhận là Cây di sản Việt Nam. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, bộ đội, du kích lấy cây này làm chòi quan sát. Phía địch thì dùng cây này làm điểm chuẩn để bắn pháo, thả bom...

Bà Trần Thị Loan (78 tuổi) là người sinh ra và lớn lên trên chính mảnh đất anh hùng này cho biết: "Ngày nớ dân chúng tôi khổ lắm. Địch vây ráp rồi bắn pháo thả bom suốt ngày. Bữa ăn chỉ là sắn, khoai...".

- Ngày ấy bác có tham gia đào địa đạo này không?

 - Có chớ. Ngày nớ tui còn trẻ, ngoài việc tham gia đào địa đạo, tui còn đi thu gom lương thực, thuốc men cho cách mạng. Địch bắt lên bắt xuống mấy lần, đánh đập dã man lắm. Do không khai thác được gì, chúng phải thả tui.

- Sao ngày ấy đói khổ, bị địch tra tấn tàn ác mà bác vẫn một lòng đi theo cách mạng?

- Đói khổ thì cả làng đói khổ, địch tàn ác thì tàn ác với cả làng, cứ chi riêng tui. Chính vì tui chứng kiến sự tàn ác của Mỹ-ngụy; chứng kiến sự chịu đựng gian khổ, hy sinh của cán bộ cách mạng và nỗi khổ cực, lòng kiên trung của người dân quê mình mà tui đi theo cách mạng thôi.

leftcenterrightdel
Cửa hầm Cây rơm-nơi lên xuống địa đạo. Ảnh: ĐỖ NGỌC 

Những chia sẻ từ ông Huỳnh Kim Ta và bà Trần Thị Loan cho chúng tôi hiểu, vì sao một xã nhỏ như Kỳ Anh (có giai đoạn đổi tên thành xã Tam Thăng) lại có đến hơn 1.200 liệt sĩ, hơn 230 Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Riêng thôn Thạch Tân ngày ấy chỉ có 140 hộ với 600 nhân khẩu mà đã có tới hơn 200 liệt sĩ và 59 Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Những con số ấy khiến chúng tôi chợt hiểu, Địa đạo Kỳ Anh không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là biểu tượng của lòng yêu nước và tinh thần bất khuất của quân và dân nơi đây. Mỗi lối đi, mỗi căn hầm, mỗi gốc cây... đều lặng lẽ kể câu chuyện về sự kiên cường, lòng quả cảm và khát vọng hòa bình của một thế hệ đã hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.

Với tất cả những gì mà quân dân xã Kỳ Anh cống hiến cho cách mạng, năm 1994, xã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân. Năm 1997, Địa đạo Kỳ Anh được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia.

Đứng trước di tích lịch sử này, chúng tôi không chỉ nhìn thấy truyền thống của một xã anh hùng mà còn nhìn thấy dòng chảy lịch sử, nhìn thấy sức mạnh của tình đoàn kết quân dân đã được kết tinh, kế thừa và tiếp nối qua từng thế hệ. Bước xuống địa đạo, ta như nghe thấy tiếng vọng từ tầng sâu ký ức, nơi những vết sẹo của hơn 50 năm trước vẫn âm thầm kể câu chuyện về một thời bão lửa. Những ký ức ấy không phải để nhắc lại trang sử nhuốm màu đau thương mà để linh hồn những người đã ngã xuống giữa lửa đạn năm xưa được an yên trong gió mát quê hương, trong sự biết ơn, trân trọng hơn giá trị hòa bình của thế hệ hôm nay.

Địa đạo này là “địa chỉ đỏ” không riêng của quân dân Kỳ Anh mà là của quân dân cả nước. Bởi ký ức hào hùng về một miền đất không chỉ thuộc về những người đã in dấu chân trên đó mà còn là một phần lịch sử của dân tộc, cần được trân trọng, gìn giữ và lan tỏa cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.

Đại tá ĐỖ NGỌC THỨ