Nặng lòng với văn hóa Sán Dìu
Hơn 20 năm qua, nhiều thế hệ trẻ trong làng đã được NNƯT Lục Văn Bảy truyền dạy chữ viết, tiếng nói, những làn điệu soọng cô và cả những nét văn hóa của đồng bào Sán Dìu. Ông kể, những câu hát soọng cô đã theo ông qua những mùa nông nhàn, những chuyến đi chơi khi còn ở tuổi thiếu niên. Năm 16 tuổi, ông bắt đầu học hát soọng cô trong những lần đi nương rẫy cùng các anh trong làng. Khi ấy, làn điệu dân ca chủ yếu được truyền miệng. Người biết hát dạy người chưa biết, câu nọ nối câu kia, cứ thế ngấm vào đời sống cộng đồng.
Trong đời sống người Sán Dìu, soọng cô là làn điệu dân ca trữ tình tiêu biểu, thường được thể hiện qua hình thức hát đối đáp nam nữ. Câu hát có khi là lời giao duyên, mời trầu, kết bạn; có khi gửi gắm những tâm tư về lao động, phong tục và cuộc sống. Người hát dùng lời ca để tìm hiểu, bày tỏ tình cảm, ứng xử với nhau một cách ý nhị. Qua những canh hát, tiếng nói và nếp sống của cộng đồng cũng được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Nhưng theo ông Bảy, những làn điệu ấy đã dần bị mai một từ cuối thế kỷ 20. Hiện nay, người trẻ, nhất là những người dưới 40 tuổi, không còn thành thạo tiếng Sán Dìu nên không thể hát soọng cô.
Năm 1991, ông vinh dự được gặp Tổng Bí thư Đỗ Mười. Thấy ông mặc áo xuân hè, thắt cà vạt, Tổng Bí thư Đỗ Mười hỏi về trang phục. Ông Bảy thưa thật rằng trang phục truyền thống của người Sán Dìu là quần nâu, áo vải, nhưng nhờ Đảng và Bác Hồ, đời sống đồng bào đã tươm tất hơn. Nghe vậy, Tổng Bí thư căn dặn: “Anh là người con ưu tú của dân tộc thiểu số, về phải nói với đồng bào giữ lấy tiếng nói và bản sắc văn hóa của dân tộc mình, đừng để nó mất đi”.
“Lời dặn đó theo tôi suốt đời”, ông Bảy nhớ lại. Năm 2003, khi Sở Văn hóa-Thông tin tỉnh Tuyên Quang đặt vấn đề phục dựng đám cưới truyền thống và hát giao duyên Sán Dìu, ông bắt tay vận động các cán bộ lão thành, tìm kiếm những nghệ nhân hát giỏi. Năm 2008, Câu lạc bộ (CLB) Hát soọng cô xã Ninh Lai, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang (nay là xã Sơn Thủy, tỉnh Tuyên Quang) được thành lập, do ông làm chủ nhiệm. Cũng trong năm ấy, CLB tổ chức tái hiện đám cưới truyền thống. Từ một nhóm ban đầu chỉ có vài chục thành viên, đến nay CLB đã quy tụ hàng trăm người, trở thành nơi gặp gỡ của những người yêu và gắn bó với văn hóa Sán Dìu.
Công việc sưu tầm cũng được ông Bảy kiên trì thực hiện. Hơn 1.000 bài hát soọng cô đã được ông tìm kiếm, nghiên cứu, ghi chép và lưu giữ. Nhiều bài hát được ghi lại bằng chữ Hán cổ. Để những câu hát ấy có thể đến với đông đảo người dân, ông dành công sức dịch sang tiếng Sán Dìu và tiếng phổ thông. Những trang ghi chép, bản dịch nối dài công việc mà ông đã theo đuổi qua nhiều năm.
Ông Bảy hiểu rằng những câu hát sẽ khó tồn tại nếu thiếu người tiếp nhận. Vì thế, ông dành nhiều tâm sức cho việc truyền dạy trẻ nhỏ. Ban đầu, các em chưa mặn mà với tiếng nói và làn điệu của dân tộc. Ông thường dùng những chiếc kẹo, bánh làm phần thưởng sau mỗi buổi tập để khuyến khích các em. Dần dần, lớp học có thêm nhiều học sinh. Hiện nay, ông trực tiếp tham gia tổ chức, duy trì hai lớp học tiếng nói, chữ viết và hát soọng cô, thu hút hơn 70 em nhỏ. Những buổi học được bố trí vào buổi tối khi tập hợp được các em và những ngày cuối tuần.
Trong lớp học đó, ông hát mẫu từng câu để học sinh nghe rồi hát theo, đồng thời sửa cách phát âm, nhịp điệu và luyến láy. Từ những câu hát đơn giản, gần gũi với đời sống như hát ru, mời trầu, mời nước, các em dần làm quen với làn điệu của dân tộc mình. Ông cũng phối hợp với hiệu trưởng các trường tiểu học, trung học cơ sở để đưa văn hóa Sán Dìu vào trường học, đào tạo những hạt nhân nòng cốt tiếp tục công việc truyền dạy.
“Điều tôi hạnh phúc và tâm đắc nhất là đến nay con cháu đã biết ru em, biết hát mời trầu, mời nước bằng tiếng Sán Dìu”, NNƯT Lục Văn Bảy chia sẻ.
Bên cạnh các hoạt động truyền dạy chữ viết và tiếng hát, ông Bảy còn ghi chép các nghi lễ thờ cúng tổ tiên, những ngày tết trong năm; vận động các thầy Hán Nôm phục dựng Lễ Đại Phan-nghi lễ của người Sán Dìu tỉnh Tuyên Quang được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022. Ông còn sưu tầm cày, bừa, cối xay, cối giã và những vật dụng sinh hoạt xưa để lưu giữ, giới thiệu với khách tham quan, học sinh. Năm 2019, ông vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu NNƯT trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể.
Người có uy tín trong vùng
Trước khi dành phần lớn thời gian cho công việc bảo tồn văn hóa, ông Lục Văn Bảy từng có thời gian phục vụ trong Quân đội từ năm 1977 đến năm 1985. Trở về địa phương, ông đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng tại xã Ninh Lai như Chủ tịch UBND xã (giai đoạn 1986-1988) và Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã (giai đoạn 1988-2000).
Những năm 1986-1987, trước tình trạng nhiều diện tích ruộng bị bỏ hoang, ông chủ trương tận dụng đất đai, đưa giống cây trồng mới vào sản xuất. Nhận thấy địa phương có nguồn nước dồi dào, ông chọn một số cánh đồng làm điểm nhân giống, đề nghị ngành nông nghiệp đưa các giống lúa mới về ứng dụng. Ông vận động người dân chuyển từ sản xuất hai vụ sang ba vụ, đưa ngô vụ đông vào canh tác, tận dụng chân ruộng một vụ để trồng khoai, trồng đỗ.
Để triển khai, ông đề nghị cán bộ kỹ thuật về địa phương, cùng ăn ở tại nhà mình hằng tháng trời để hướng dẫn sản xuất. Vụ ngô đầu tiên thất bại do triển khai muộn, cây trồng bị sâu bệnh. Ông vẫn quyết tâm làm tiếp vụ thứ hai. Khi ngô phát triển tốt, năng suất tăng, người dân dần tin tưởng và làm theo. Diện tích đất canh tác trong xã được tận dụng, mở rộng. Ninh Lai sau đó được giao làm nơi nhân giống lúa cho huyện Sơn Dương.
Trong công tác bảo vệ rừng trên dãy Tam Đảo, ông cũng giữ cách làm kiên quyết. Trước tình trạng một số người vào rừng cấm chặt gỗ, phá rừng làm nương, ông chủ trương xử lý vi phạm, không nể nang kể cả người thân. Việc làm ấy từng khiến một số người phản ứng, gây sức ép; thậm chí một số người thân từng dọa nạt, gây hấn với ông. Ông vẫn kiên trì giải thích để bà con hiểu trách nhiệm bảo vệ rừng, giữ nguồn nước và sinh kế lâu dài. Sự kiên quyết trong xử lý kết hợp với vận động, giải thích đã góp phần ngăn chặn nạn phá rừng Tam Đảo bấy giờ.
Trong đời sống, ông Bảy đã vận động đồng bào Sán Dìu trên địa bàn thay đổi những tập quán cưới xin rườm rà, tốn kém. Trước năm 1991, đám cưới của người Sán Dìu thường kéo dài từ 3 đến 5 ngày, việc đón dâu diễn ra vào chiều tối. Ông đề xuất quy định tổ chức cưới gọn, ít ngày hơn, tổ chức đón dâu vào ban ngày. Để tạo sự đồng thuận, ông vận động một gia đình thực hiện trước, cử các đồng chí trong Thường vụ xã bấy giờ đến dự ở cả nhà gái và nhà trai để động viên. Sau đó, gia đình nào làm theo nếp sống mới mời, ông đều thu xếp đến dự.
Năm 1993, khi con gái đi lấy chồng, ông cũng thực hiện đúng điều đã vận động bà con. Trước đề nghị nhận bạc trắng làm lễ thách cưới, ông kiên quyết từ chối: “Không cần lấy đồng nào cả, cốt lõi là các con sống hòa thuận, hạnh phúc”. Với ông, điều quan trọng nhất trong hôn nhân là cuộc sống lâu dài của đôi trẻ, không phải số bạc trắng nhà gái nhận được. Từ những gia đình đi đầu, nếp cưới mới dần lan rộng trong cộng đồng Sán Dìu ở các vùng ven chân dãy Tam Đảo và lan rộng tới khắp đồng bào Sán Dìu ở các tỉnh lân cận.
Sau khi nghỉ hưu, ông có nhiều năm là người có uy tín ở thôn Ninh Phú (nay là thôn Phú Quý, xã Sơn Thủy), luôn đi đầu trong các phong trào của địa phương, góp phần xây dựng nông thôn mới văn minh, sạch đẹp.
QUẢNG AN