Đức hy sinh là một bản năng xã hội của con người

Bản chất của con người luôn mong muốn giúp đỡ người khác. Trong sự kiện ngày 11-9-2001 ở New York có gần 3.000 người chết ở Trung tâm Thương mại thế giới. Trong số đó, lại có hàng trăm người tử vong khi đang cố gắng giúp đỡ những nạn nhân khác.

Chúng ta cũng biết tới tỷ phú Charles Francis Feeney keo kiệt với bản thân nhất thế giới, không nhà, không xe cho mình nhưng lại dành hết tiền cho công tác thiện nguyện. Chúng ta cũng biết tới nhiều tỷ phú trên thế giới tuyên bố sẵn sàng cho đi hết tài sản của họ khi còn sống. Họ là những tấm gương thể hiện đức hy sinh, quyết định hành động vì suy nghĩ đến lợi ích của người khác nhiều hơn bản thân mình.

Ở Việt Nam, khi nói đến biểu tượng của đức hy sinh, ai cũng nhớ tới Bác Hồ. Người dành cả cuộc đời hy sinh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Cả cuộc đời Người chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước nhà được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành. Ngay cả trước lúc đi xa, điều Bác viết trong Di chúc cũng là: “Suốt đời tôi hết lòng hết sức phục vụ Tổ quốc, phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân. Nay dù phải từ biệt thế giới này, tôi không có điều gì phải hối hận, chỉ tiếc là tiếc rằng không được phục vụ lâu hơn nữa, nhiều hơn nữa”. Học tập theo tấm gương của Bác, trong cuộc sống hiện đại, cũng không hiếm những tấm gương quên mình vì mọi người, thậm chí có cả những thiếu niên được truyền thông đưa tin trong thời gian gần đây.

leftcenterrightdel
Chăm sóc bệnh nhân nước ngoài mắc Covid-19. Ảnh: Đặng Quốc Bảo 

Có thể nói, đức hy sinh được thể hiện qua những hành động tự nguyện để giúp một ai đó mà không chờ đợi được ghi nhận, đền đáp hay trả ơn. Một tiêu chí quan trọng của đức hy sinh là cho dù người khác có biết hay không biết về nó thì hành vi vẫn được thực hiện, thậm chí ngay cả khi bản thân gặp phải nguy hiểm, phải trả giá. Động cơ của đức hy sinh cơ bản không xuất phát từ việc muốn được tôn vinh về mặt xã hội mà xuất phát từ lòng nhân ái, sự cảm thông, đồng cảm với nỗi đau của người khác. Đó là một bản năng xã hội, là một phẩm chất cần thiết cho sự phát triển của cá nhân và giống loài.

Lợi ích của lòng tốt và đức hy sinh

Có nhiều người trong chúng ta tin rằng, những người tốt bụng thường chậm chân, những người hy sinh cho người khác sẽ chịu thiệt thòi, nhưng trên thực tế không phải như vậy.

Tinh thần hy sinh khiến chúng ta hạnh phúc. Một số nghiên cứu cho thấy việc trao tặng người khác khiến chúng ta cảm thấy hạnh phúc hơn là chỉ chi tiêu cho bản thân mình. Khi làm việc tốt, các chất dẫn truyền thần kinh như endorphin được sản sinh, kích hoạt các vùng não liên quan đến niềm vui, sự tin cậy và kết nối xã hội.

Tinh thần hy sinh vì người khác cũng được chứng minh tốt cho sức khỏe thể chất và tinh thần của chúng ta. Những người giúp đỡ người khác không vụ lợi có sức khỏe thể chất tốt hơn, ít phàn nàn đau nhức cơ thể, ít bị stress và trầm cảm. Người ta còn thấy những người già làm công tác tình nguyện, giúp đỡ người khác có khả năng cải thiện trí nhớ và giảm tỷ lệ tử vong. Những người nghiện tham gia các hoạt động vì người khác có thể cải thiện khả năng kiềm chế ham muốn sử dụng chất gây nghiện.

Giáo dục về đức hy sinh cũng giúp cải thiện thành tích học tập. Các chương trình học tập tích hợp giáo dục giá trị sống và hành vi hỗ trợ cộng đồng trong chương trình đã được chứng minh cải thiện đáng kể thành tích học tập trên lớp, giúp học sinh cảm thấy kết nối nhiều hơn với mái trường của mình, giảm nguy cơ bắt nạt và bạo lực.

Lòng tốt và đức hy sinh còn giúp chúng ta kết nối xã hội. Khi trao tặng điều tích cực tới mọi người, chúng ta cảm thấy gần gũi hơn với người khác và họ cũng vậy. Sự tử tế và hào phóng khiến bạn cũng cảm nhận về bản thân mình, về người khác và về thế giới tích cực hơn. Lòng tốt và đức hy sinh của chúng ta cũng có tính “di truyền xã hội”. Những hành động hy sinh của một cá nhân sẽ tạo ra một con sóng năng lượng tích cực, muốn làm việc tốt ở khắp cộng đồng, thậm chí ở những người mà chúng ta không hề biết và chưa hề gặp mặt. Sáng kiến “cây ATM gạo” thời gian qua đã được lan truyền theo cách như thế.

Đó là chưa kể nhiều người, bằng những hành vi tốt, không vụ lợi vẫn có thể gặt hái được những lợi ích về tài chính, sự ghi nhận xã hội từ lòng tốt và đức hy sinh của họ. Nhiều người trong xã hội sẽ cảm thấy có nhu cầu đáp lại những hành động hy sinh của chúng ta. Chúng ta có thể thấy sự hy sinh của những bác sĩ, lực lượng quân đội, công an trong dịch Covid-19 đã được cả xã hội ghi nhận và đóng góp bằng rất nhiều giá trị vật chất cũng như tinh thần.

Giáo dục đức hy sinh và thúc đẩy hành vi giúp đỡ xã hội cho thế hệ trẻ

Để giáo dục đức hy sinh cũng như hành vi giúp đỡ xã hội cần phải bắt đầu từ việc giáo dục các giá trị chân-thiện-mỹ, giáo dục trách nhiệm xã hội và tinh thần công dân cho thế hệ trẻ. Cần phải giúp cho các em sớm trải nghiệm những cảm xúc tích cực khi giúp đỡ người khác. Chẳng hạn, qua những hành vi chăm sóc, các hoạt động thiện nguyện giúp các em chú ý tới những cảm xúc tự hào, hạnh phúc và nhiều năng lượng của bản thân.

Trong cuộc sống, trẻ cũng cần được chú ý, được nhận ra và được khen ngợi vì những hành động đặt quyền lợi của người khác lên trên. Tuy nhiên, cách thức khen thưởng tốt nhất lại không phải bằng vật chất mà là tạo điều kiện để những nỗ lực của họ được nhiều người biết đến hơn. Thực tế đã chứng minh, nếu dùng quá nhiều phần thưởng vật chất để đáp lại lòng tốt của trẻ thì sẽ làm giảm hành vi giúp đỡ trong tương lai.

Những người biết biết ơn cũng là những người hào phóng và hay giúp đỡ hơn, có lẽ chính vì tính lan tỏa của đức hy sinh. Những người biết biết ơn sẽ kế tiếp những món quà lòng tốt mà họ nhận được từ người khác. Vì vậy, cần giáo dục về sự biết ơn trong cộng đồng.

Vì sự hy sinh thường kết nối sâu sắc hơn với sự cảm thông, đồng cảm với những cuộc đời khác nên để góp phần hình thành nên đức hy sinh, người lớn cần tập trung giáo dục cảm xúc và sự thấu cảm cho con trẻ. Năng lực thấu cảm của trẻ sẽ dần hình thành từ tấm bé qua những hành động chăm sóc cây cối, con vật, các thành viên trong gia đình, bạn bè rồi cộng đồng xung quanh. Qua việc hình thành những kỹ năng như biết lắng nghe, biết chấp nhận, nhận ra cảm xúc của người đối diện bằng cảm nhận sâu sắc từ giọng nói, điệu bộ chứ không chỉ bằng ngôn ngữ.

Rèn đức hy sinh cũng cần những tấm gương. Cha mẹ và thầy cô luôn biểu thị lòng vị tha, hành động giúp đỡ người khác sẽ khuyến khích con trẻ thực hiện theo. Các em cũng cần một tấm gương lớn trong xã hội để mỗi khi gặp khó khăn, đương đầu với những tình huống phải đấu tranh lý trí sẽ dõi theo nó. Và với những công dân Việt Nam, chúng ta luôn có trong tim một biểu tượng chói ngời về đức hy sinh. Đó là Hồ Chí Minh.

Như câu thơ Tố Hữu đã viết trong bài “Theo chân Bác”: Vì sao? Trái đất nặng ân tình/ Nhắc mãi tên Người: Hồ Chí Minh/ Như một niềm tin, như dũng khí/ Như lòng nhân nghĩa, đức hy sinh.

TS TRẦN THÀNH NAM