Đây không phải là quyết định bất ngờ bởi việc ông Roberto Azevedo rời nhiệm sở sớm một năm so với thời điểm kết thúc nhiệm kỳ là cuối tháng 8-2021 đã được dự báo trước. Nó không đơn thuần là vấn đề cá nhân mà là dấu hiệu cho thấy tình thế lưỡng nan mà WTO đang phải đối mặt trước những biến động toàn cầu.

Ra đời năm 1995 với mục tiêu thiết lập và duy trì nền thương mại toàn cầu tự do, thuận lợi và minh bạch, WTO đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên một sân chơi thương mại công bằng cho các nước thành viên. Từ lúc đầu chủ yếu tham gia điều hòa chính sách thuế quan, WTO đã vươn lên thành nhân tố chủ chốt trong hệ thống thương mại đa phương, không chỉ thúc đẩy các cuộc đàm phán mà còn giúp dàn xếp các tranh chấp thương mại xuyên biên giới.

Vượt qua chặng đường dài 1/4 thế kỷ, di sản mà WTO để lại phía sau thật đáng ghi nhận. Dù chưa phải hoàn hảo, dù vẫn còn không ít điểm tranh cãi, nhưng có thể nói trang sử WTO là một câu chuyện thành công. Đây là tổ chức không thể thiếu trong trao đổi thương mại trên thế giới, là đầu tàu dẫn dắt quá trình toàn cầu hóa, bảo đảm tự do thương mại diễn ra có trật tự chứ không theo “luật rừng”.

Ông Roberto Azevedo.

Nhân kỷ niệm 25 năm thành lập WTO, Quỹ Bertelsmann (Đức) đã tiến hành một cuộc khảo sát đánh giá tác động của WTO với thế giới. Kết quả thật ấn tượng: Tất cả thành viên của tổ chức này đều thịnh vượng thêm lên nhờ WTO. Xếp theo thứ tự, những nước hưởng lợi nhiều nhất là Mỹ, Trung Quốc, Đức, Mexico, Nhật Bản, Hàn Quốc, Hà Lan, Ấn Độ, Bỉ, Singapore, Pháp, Việt Nam, Anh, Canada, Thụy Sĩ và Thái Lan.

Nhưng nay điều đó đã là quá khứ, thời hoàng kim của WTO xem ra đang lùi xa. Những biến động bất ngờ bởi sự tái hiện của chủ nghĩa bảo hộ và chiến tranh thương mại giữa các siêu cường kinh tế đã đẩy WTO vào bế tắc. Hệ quả là kể từ sau cú đột phá kết thúc vòng đàm phán Doha với một loạt thỏa thuận về cắt giảm thuế quan, mở cửa thị trường hàng nông sản, phi nông sản và dịch vụ, hơn 5 năm qua, dù rất nỗ lực, WTO với 164 thành viên đã không tạo thêm được bất kỳ một thỏa thuận mới nào.

Vấn đề lớn nhất và cũng là cơn đau đầu nghiêm trọng nhất với ông Roberto Azevedo là WTO không thể dung hòa được lợi ích giữa các nước lớn, không thể buộc các cường quốc thương mại như Mỹ, Trung Quốc tuân thủ luật chơi một cách sòng phẳng. Trong khi WTO còn đang loay hoay tìm giải pháp thì cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung đã bùng nổ. Dưới khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết”, hàng rào thuế quan cùng bảo hộ mậu dịch nhanh chóng biến thành vũ khí đặc dụng của Tổng thống Mỹ Donald Trump trong cuộc đối đầu nhằm cài đặt lại các mối quan hệ của Mỹ với các nước, nhất là với Trung Quốc. WTO-thành quả và hiện thân của chủ nghĩa tự do hóa thương mại đa phương-bỗng trở thành vật cản trên con đường hiện thực hóa mục tiêu của nước Mỹ.

Không những thế, trao đổi thương mại đã không còn là vấn đề kinh tế thuần túy mà là quân cờ trên bàn cờ tranh giành ảnh hưởng toàn cầu giữa Mỹ và Trung Quốc. Trong bối cảnh các nước lớn sẵn sàng xé bỏ các cam kết để bảo vệ lợi ích quốc gia, hầu như mọi cuộc đàm phán do WTO khởi xướng nhằm tạo ra một sân chơi bình đẳng đúng nghĩa đều không đi đến kết cục. Từ vị thế trọng tài, WTO bị biến thành khán giả trong các cuộc chơi, tầm ảnh hưởng của WTO cứ giảm dần khi các cuộc đàm phán thương mại gần như chỉ tổ chức tại thủ đô các nước thay vì ở Geneva, nơi đặt trụ sở của WTO.

Đến khi Cơ quan phúc thẩm-tòa án cao nhất của WTO chuyên xử các tranh chấp thương mại và áp đặt các biện pháp trừng phạt với những ai dám phá luật chơi-rơi vào tê liệt do không thỏa hiệp được việc bổ sung các vị trí còn trống trong Ban hội thẩm, vai trò của WTO bị sụt giảm nghiêm trọng. Nhiều nhà phân tích tỏ ra bi quan khi nhận xét WTO đang “chết lâm sàng”. Cánh cửa tương lai của WTO bắt đầu đóng dần lại.

Với sự ra đi trước thời hạn của ông Roberto Azevedo-nhà ngoại giao Brazil kỳ cựu, người đã dành trọn tâm huyết cho mục tiêu tự do hóa thương mại, WTO đang rơi vào thế bế tắc. Bầu không khí vốn đã nặng nề càng thêm ảm đạm bởi việc từ nhiệm này xảy ra đúng vào thời điểm thương mại toàn cầu được dự báo sẽ giảm xuống mức thấp nhất trong lịch sử do kinh tế thế giới đang “đóng băng” bởi các biện pháp ngặt nghèo nhằm hạn chế sự lây lan của đại dịch Covid-19.

Nhìn về tương lai, tìm người thay thế ông Roberto Azevedo chắc sẽ không phải là điều khó khăn. Nhưng tìm lối đi mới cho WTO để vượt qua những biến động thời cuộc sẽ là thách thức không nhỏ. Bất kỳ lãnh đạo tương lai nào của WTO đều sẽ phải đối mặt với thử thách là sự đình trệ của các cuộc đàm phán thương mại cùng căng thẳng của thương chiến Mỹ-Trung.

Còn hiện tại, tình trạng tê liệt đang là mối đe dọa lớn nhất đè nặng lên WTO kể từ khi tổ chức này được thành lập. Đầu tàu tự do hóa thương mại đang mất phương hướng và đứng trước tương lai bất định. Nếu WTO bị “xóa sổ”, thế giới sẽ quay trở lại thời kỳ “lý lẽ thuộc về kẻ mạnh” cùng sự lên ngôi của “luật rừng” trong quan hệ thương mại quốc tế.

TƯỜNG LINH