Trà đặc sản miền đất lạnh
Cơ ngơi của HTX Chè sạch Đông Trường Sơn nằm ở thôn Vi Choong, xã Kon Plông, tỉnh Quảng Ngãi. Đây là một thung lũng hẹp, trước đây, người Mơ Nâm trồng lúa nước ở dưới thấp, cây sắn ở trên cao. Từ 6 năm nay thì cây trà thay cây sắn nên người ta gọi thân mật là “thung lũng trà Vi Choong”. Đây là một trong những điểm đến yêu thích của du khách vì cảnh sắc quyến rũ: Sương giăng, mây phủ, núi xanh, trà xanh, hoa sim, hoa mua tím, hoa mâm xôi trắng, hoa dã quỳ vàng, hoa ngũ sắc, hoa hồng, hoa cúc chi... đua nhau khoe sắc mùa nào thức ấy. Chim hót ríu ran, hoa thơm bướm lượn.
Trong căn nhà gỗ nhìn ra thung lũng trà mù sương, ông Nguyễn Công Hội say sưa nói về loại trà đặc sản nhất của HTX-Đông Phương Mỹ Nhân.
Ai trồng trà cũng khiếp vía vì dịch rầy xanh. Mỗi năm có khoảng 10 lứa rầy xanh phát triển. Chúng tấn công mạnh mẽ vào các tháng 3, 4, 5, 9, 10, 11. Nhưng đối với cây trà thì từ tháng 3 đến tháng 5 bị ảnh hưởng nặng nhất, bởi cây đang trong quá trình phục hồi sau đợt thu hoạch cuối năm trước.
    |
 |
| Người dân thu hoạch trà. Ảnh: PHẠM HOÀNG |
Rầy xanh thích hút nước của lá trà non và những lá bị chúng tấn công sẽ đổi thành màu vàng. Khi lá trà bị rầy xanh tấn công, hút nhựa, các dịch tế bào sẽ bị cong lại thành hình bát úp, viền lá cũng bị khô và xoăn. Lá trà tiết ra kháng thể của thực vật được gọi là phytoalexin, acid jasmonic, trong đó có hotrienol. Chính quá trình lá trà tiết kháng thể để chữa trị vết cắn của rầy xanh sẽ làm biến đổi nội chất của chúng. Thay vì phun thuốc diệt rầy xanh thì những người làm trà đặc sản chấp nhận đánh đổi sản lượng. Và họ chọn hái những lá trà bị rầy xanh cắn để chế biến thành một loại trà độc đáo, được Nữ hoàng Anh thích thú đặt tên là Oriental Beauty (Đông Phương Mỹ Nhân) từ cuối thế kỷ 19.
Đông Phương Mỹ Nhân được lên men đến 70%, cao nhất trong dòng trà Ô Long. Loại trà này có cánh trà chủ yếu màu nâu đen, một số cánh màu trắng, nếu nhìn kỹ sẽ thấy nhiều sợi lông nhỏ bám trên từng cánh trà. Khi pha, nước trà có màu đỏ cam rất sáng. Trà có mùi thơm nhẹ của trái cây, khi uống cảm thấy tê nhẹ đầu lưỡi, theo sau đó là vị ngọt nhẹ của mật ong.
Để có được loại trà độc đáo ấy cũng lắm gian nan. Ông Nguyễn Công Hội diễn giải: Bắt đầu từ lúc thu hoạch, các búp trà được hái theo tiêu chuẩn 1 tôm 3 lá (1 búp và 3 lá kế tiếp), sau đó được phơi héo dưới ánh nắng mặt trời có mái che. Tiếp theo, búp trà được đưa vào phòng lạnh, trải qua giai đoạn héo mát rồi oxy hóa (lên men), xào, tạo hình, sấy khô, cuối cùng là tách cọng và đóng gói. Trong đó, đặc thù nhất là khâu lên men. Búp trà được làm héo để giảm bớt hơi nước, rút dần chất chát đắng trong trà, kích thích quá trình lên men, sau đó xào diệt men khi đạt mức độ lên men phù hợp. Đây là quá trình kích thích để enzyme xúc tác quá trình tự biến đổi phân giải các hợp chất trong trà, tạo nên hương thơm đặc trưng sau này của trà Ô Long.
|
 |
| Bao bì trà của Hợp tác xã Chè sạch Đông Trường Sơn được thiết kế hiện đại với hoa văn truyền thống của người Mơ Nâm. Ảnh: PHẠM HOÀNG |
Trà Ô Long được chế biến bằng dây chuyền máy móc hiện đại của Đài Loan (Trung Quốc) suốt 48 giờ mới được một mẻ. Trung bình 5kg trà tươi cho ra 1kg thành phẩm. Mỗi công đoạn chế biến đều phải tuân theo quy trình nghiêm ngặt cả về nhiệt độ lẫn thời gian. Chính vì thế nên trà Ô Long uống không đắng chát, không cồn ruột, không mất ngủ, trà có vị ngọt thanh, thơm hương của hoa, quả, sữa... Đặc biệt là trà Đông Phương Mỹ Nhân, do lá trà có chất hotrienol nên có hương và vị của mật ong, hoa hồng, nho chín...
Nhờ có dây chuyền chế biến hiện đại, tay nghề điêu luyện, nguyên liệu tốt nên HTX Chè sạch Đông Trường Sơn đã cho ra đời những sản phẩm trà đặc sản. Anh Nguyễn Trung Hiếu, cán bộ kỹ thuật của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Chè (Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc) rất hồ hởi với vùng trà mới này: “Vị trà ở vùng này cực tốt: Thanh, hương thơm nhẹ nhàng nhưng sâu lắng”. Sản phẩm của HTX đã được Cục Công Thương địa phương (Bộ Công Thương) chứng nhận Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp khu vực năm 2022. Đặc biệt, các sản phẩm trà Đông Phương Mỹ Nhân, trà Ô Long, hồng trà, matcha... khi HTX mang đi giới thiệu ở các hội chợ trong và ngoài nước đều được khách hàng đánh giá rất cao.
Giải quyết việc làm và phát triển bền vững
Trở lại những ngày đầu kiên trì vận động người dân thay đổi thói quen trồng cây trà thay cây sắn, sau hai năm nỗ lực, diện tích trà của HTX Chè sạch Đông Trường Sơn đã đạt 20ha. Trà nơi khác trồng 3 năm mới được thu hoạch, nhưng ở đây, trà trồng 2 năm đã bắt đầu thu hoạch, cho năng suất bình quân 2-4 tấn búp tươi/ha/năm, từ 3 năm tuổi trở lên năng suất trà tăng gấp đôi.
Đầu năm 2021, HTX đã xây dựng nhà máy chế biến với công suất 1 tấn trà tươi/ngày để bao tiêu sản phẩm từ cây trà địa phương và cây trà thu bói của HTX. Cuối năm 2021, HTX đầu tư hơn 100 tỷ đồng để xây dựng nhà máy chế biến trà xanh đặc sản, trà Ô Long, hồng trà... với công suất đạt 5-7 tấn nguyên liệu búp tươi/ngày, tương đương khoảng 1.000 tấn nguyên liệu/năm; giải quyết việc làm cho khoảng 300 lao động.
Anh A Duẩn, người Mơ Nâm, ở thôn Tu Cần, có hơn 1ha đất trồng sắn chuyển sang trồng trà. Hai năm sau, với giá mua trà tươi bình quân 10.000-20.000 đồng/kg của HTX, cây trà đã mang lại thu nhập gấp 6-8 lần so với cây sắn cho gia đình anh.
Gia đình anh A Tăng, người Mơ Nâm, ở thôn 2, có 2 sào trà từ thời ông bà để lại, được HTX hỗ trợ kỹ thuật, phân bón và thu mua sản phẩm với giá 10.000 đồng/kg trà tươi. “Chăm sóc và hái trà bán cho HTX, gia đình tôi có thêm thu nhập 2-3 triệu đồng/tháng. Thực sự, chưa bao giờ tôi nghĩ cây trà trong vườn nhà lại có giá trị như vậy. Vì thế, gia đình tôi đã chuyển đổi 2ha đất trồng cây mì sang trồng trà”, anh A Tăng phấn khởi khoe.
Vùng nguyên liệu của HTX đã lên đến 120ha, với 6 loại trà đặc sản là: PH8, Kim Tuyên, Phúc Vân Tiên, PH11, shan tuyết và lai F1; trong đó 30ha trà trồng được 4-6 năm tuổi và hơn 90ha liên kết với người dân trồng mới. Hiện nay, diện tích trà 4-6 năm tuổi bắt đầu thu hoạch, cho năng suất tốt: Trà PH8 đạt 5-8 tấn/ha, trà Kim Tuyên đạt 3-5 tấn/ha. Một số giống như PH8, PH11 chuẩn bị cho thu bói...
Hiện nay, ngoài 19 thành viên, HTX còn liên kết với 9 hộ dân tham gia trồng trà và tạo việc làm cho 30-50 lao động thời vụ. Các thành viên được HTX hướng dẫn chăm sóc trà theo hướng thuận tự nhiên, không sử dụng hóa chất hay các loại thuốc kích thích và không dùng thuốc bảo vệ thực vật. 100% khâu sản xuất từ trồng, chăm sóc, thu hoạch đến chế biến... đều bảo đảm chất lượng trà sạch và bảo vệ môi trường.
Kết quả kinh doanh của HTX rất khả quan. Doanh thu của nhà máy đạt 10-20 tỷ đồng/năm. Doanh thu của thành viên HTX đạt trung bình 100-250 triệu đồng/ha. Công nhân chế biến có mức thu nhập trung bình 6-8 triệu đồng/người/tháng. Lao động thời vụ thu nhập 250.000 đồng/ngày.
Không chỉ trồng, sản xuất, chế biến trà và các loại cây dược liệu theo tiêu chuẩn VietGAP, chuyển hướng hữu cơ, HTX còn đầu tư phát triển du lịch sinh thái. Du khách đến đây sẽ tham gia các hoạt động như: Hái trà, chế biến trà, ăn trà, uống trà, tắm trà để bồi bổ sức khỏe và làm đẹp, chữa bệnh bằng trà; khám phá thiên nhiên, trải nghiệm văn hóa, phát triển cộng đồng địa phương.
Ông Đỗ Văn Hiến, Phó bí thư Thường trực Đảng ủy xã Kon Plông cho biết: “Mới đi vào hoạt động được 6 năm nhưng vùng trà Kon Plông đã được những người yêu trà đặc sản biết đến. Đó là nhờ công lao rất lớn của ông Nguyễn Công Hội. HTX Chè sạch Đông Trường Sơn luôn nỗ lực để góp phần tích cực vào công cuộc xây dựng nông thôn mới; giải quyết việc làm cho người dân trong xã và hướng tới phát triển bền vững”.
Từ trà “công” đến trà cân, hành trình ấy là minh chứng cho tâm nguyện của ông Nguyễn Công Hội, người luôn đau đáu nâng cao giá trị cho cây trà Việt Nam.
THẢO LƯ