“Chúng tôi không bao giờ lo mất chèo”

QĐND - Những ngày đầu năm 2015, Nhà hát Chèo Hà Nội bất ngờ tung ra chương trình thử nghiệm “Long Thành diễn xướng”, một chương trình tổng hợp hầu hết các loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống. Đáng ngạc nhiên hơn, “Long Thành diễn xướng” đã nhận được đơn đặt hàng kéo dài hết các ngày trong năm.

Phóng viên Báo Quân đội nhân dân Cuối tuần đã có cuộc trao đổi cùng NSƯT Quốc Anh, Phó giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội, về câu chuyện hướng đi mới của nhà hát.

Phóng viên (PV): Ý tưởng xây dựng một chương trình có thể coi là tổng hợp của nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống, mà trong đó chủ yếu là chèo và rối nước, của Nhà hát Chèo Hà Nội, bắt đầu từ bao giờ, thưa ông?

NSƯT Quốc Anh.

NSƯT Quốc Anh: Ý tưởng có từ đầu năm 2014, đầu tiên là từ đồng chí Giám đốc Trịnh Thúy Mùi: Tôi cực kỳ ủng hộ. Thứ nhất, trong cuộc sống hiện đại, nhất là đối với khách nước ngoài, họ không có thời gian một vài tiếng để xem một loại hình nghệ thuật dân tộc nào đó. Họ còn đi thăm thú, thưởng thức nơi này, nơi khác. Chúng tôi phải đón đầu đi trước những thị hiếu, nhu cầu của du khách. Trên một sân khấu, du khách nước ngoài có thể xem chèo một ít, rối nước một ít, độc tấu một ít trong vòng 1 tiếng đồng hồ.

Hơn nữa, trong cuộc sống hiện đại, bắt người ta xem một lúc 5 trổ hát chèo là không thể. Chúng tôi chỉ diễn 1 trổ thôi. Còn thời gian dành cho những cái khác. Một món ăn ngon, biết dừng đúng lúc thì ngon, ăn tiếp sẽ thành chán. Chính vì vậy, tôi nghĩ, do sự thúc bách, sự cần thiết trong tiến triển của xã hội, cần ra một loại hình nghệ thuật mới.

Cái hay nhất của rối nước trong “Long Thành diễn xướng” là chúng tôi vừa thoại theo lối hát chèo, vừa diễn rối nước. Một sự đồng bộ mà chắc chắn không ở đâu có. Lâu nay, giữa chèo và rối nước có một mối liên hệ đặc biệt. Cùng được sinh ra từ cái nôi vùng Đồng bằng Bắc Bộ nên chèo và rối nước giống như anh em trong nghệ thuật truyền thống. Chèo chính là phần âm nhạc, ngôn ngữ, tích truyện của rối nước. Các tích trong rối nước đều sử dụng các làn điệu chèo, ngôn ngữ chèo. Thường thì các nghệ nhân múa rối sẽ điều khiển con rối dưới hồ, ao nước. Còn dàn nhạc và nghệ sĩ hát chèo thì ngồi bên trên lồng tiếng và hát đế theo nhân vật và các hành động của con rối. Chính vì thế, “Long Thành diễn xướng” sẽ là sân khấu đa năng, trên là sàn gỗ, dưới là hồ nước. Ở đó, khác biệt lớn nhất chính là các nghệ sĩ chèo sẽ trực tiếp điều khiển con rối, vì thế nó mang lại cảm xúc rất thật, rất đời, rất ấn tượng. Nhờ vậy, mọi hỷ-nộ-ái-ố của các nhân vật được các nghệ sĩ trực tiếp thể hiện bằng giọng hát, giọng nói, nên cảm xúc trực tiếp được truyền qua đôi bàn tay điều khiển đến con rối, khiến khán giả có cảm nhận như chính những con rối đang khóc, cười, múa, hát thực sự.

PV: Vì sao chương trình mang tên là “Long Thành diễn xướng”?

NSƯT Quốc Anh: “Long Thành” mang ý nghĩa như một Hà Nội cổ. Diễn xướng là tổng hợp các loại hình nghệ thuật dân tộc. Cái tên này hợp với chương trình.

PV: Nhà hát Chèo Hà Nội vốn được công chúng biết đến với thế mạnh là chèo. Khi diễn các loại hình nghệ thuật truyền thống khác, Nhà hát có gặp nhiều khó khăn, thưa ông?

NSƯT Quốc Anh: Nhà hát Chèo Hà Nội có rất nhiều nghệ sĩ giỏi, nhạc công giỏi đã giành nhiều giải quốc gia. Có tay nhị hay nhất nhì làng chèo. Chúng tôi phải biết vận dụng sức mạnh của nhà hát, không cần mời bên ngoài. Hơn nữa, nhà hát đã có một lực lượng nghệ sĩ múa rối có tay nghề từ phường rối xứ Đoài của Hà Tây sáp nhập lại. Việc tận dụng các thể loại nghệ thuật truyền thống phối hợp với chèo sẽ mang lại sự phong phú và hấp dẫn hơn cho khán giả nước ngoài.

PV: Phản ứng của khán giả khi “Long Thành diễn xướng” ra mắt, thưa ông?

NSƯT Quốc Anh: Ở buổi diễn đầu tiên phục vụ khách mời, hầu như phản ứng đều tốt. Họ cho biết, đây là một hình thức biểu diễn nghệ thuật mới. Mà chúng ta không làm mới thì tức là không có gì để xem. Tất nhiên, phải giữ nguyên cái bản ngã, bản sắc đặc trưng của các loại hình nghệ thuật dân tộc nhưng chúng ta cũng phải phát triển để phù hợp với sân khấu hiện đại. Và con người hiện đại chấp nhận hay không là do cách biểu diễn phù hợp với tiết tấu thời đại hay không. Ta không thể bảo tồn một cách thô cứng, một cách cũ kỹ.

Cảnh trong “Long Thành diễn xướng”. Ảnh do Nhà hát Chèo Hà Nội cung cấp

Nghệ sĩ chèo sang diễn điện ảnh khó thành công. Vì lối diễn của chèo là khoa trương, cách điệu trên một sân khấu tự sự. Lối diễn này không bao giờ được điện ảnh chấp nhận. Ngược lại, diễn viên điện ảnh cũng không thể diễn chèo. Vì thế, cái đặc trưng, bản sắc của mỗi loại hình nghệ thuật không thể mất. Nhưng chúng ta phải làm mới nó lên để phục vụ khán giả hiện đại. Khán giả hiện đại khi xem cảm nhận được là thắng lợi.

PV: Vâng, bản chất của nghệ thuật là sáng tạo. Khi chúng ta sáng tạo trên nền cái cũ thì mục tiêu cuối cùng là để công chúng chấp nhận được. Trong chương trình “Long Thành diễn xướng”, Nhà hát Chèo Hà Nội lấy nghệ thuật nào làm nòng cốt, thưa ông?

NSƯT Quốc Anh: Chúng tôi lấy nòng cốt là nghệ thuật chèo và rối nước vì hai cái này phù trợ cho nhau cực kỳ đắc lực. Nếu diễn rối nước mà không có chèo thì không có gì để xem. Một lúc trên sân khấu có thể cả chèo, cả rối nước xuất hiện. Mà chúng tôi không tham, chỉ đưa mỗi loại hình nghệ thuật vài phút. Tuy nhiên, để khán giả có thể cảm nhận được, chúng tôi phải chắt lọc những trích đoạn chèo kinh điển như “Thị Màu lên chùa” chỉ trong vài phút. Nhưng chỉ cần vài phút ấy cũng đủ khiến khán giả hiểu được con người Thị Màu lẳng lơ thế nào, sự lẳng lơ vượt qua bức tường phong kiến ra sao… Đó là những điều cực kỳ khó.

PV: Có một số ý kiến chưa đồng tình với một chương trình tổng hợp nhiều nghệ thuật truyền thống?

NSƯT Quốc Anh: Họ không đồng tình nhưng họ vẫn phải ghi nhận đây là một hình thức thể hiện mới.

PV: Trong bối cảnh nghệ thuật truyền thống nói chung, nghệ thuật chèo nói riêng đang rất khó khăn, đây có thể coi là một hướng đi mới, thưa ông?

NSƯT Quốc Anh: Điều này đã được khẳng định. Phải nhìn vào sự thực, vào sân khấu chèo, tuồng, cải lương… Nói khán giả quay lưng lại với sân khấu dân tộc cũng không phải là đúng lắm. Nhưng khán giả đang thích thú, miệt mài với những chương trình rất hiện đại, rất “hot”, nên chưa có thời gian quay lại với nghệ thuật truyền thống. Vì thế, bản thân mỗi bộ môn nghệ thuật dân tộc cần có cách làm mới để khán giả quay lại. Khi khán giả cảm nhận được cái hay của nghệ thuật dân tộc, chắc chắn họ sẽ quý. Rõ ràng, nghệ thuật dân tộc là hồn cốt của dân tộc, sống mãi với dân tộc.

PV: Tức là bản thân các sân khấu nghệ thuật truyền thống không nên bám chấp, bảo thủ với cái cũ?

NSƯT Quốc Anh: Nhà hát Chèo Hà Nội là một nhà hát dám khởi xướng, đi trước để khán giả hiện đại yêu văn hóa dân tộc hơn, quý bộ môn chèo hơn. Điều đó quan trọng nhất.

PV: Ông có thể đánh giá khán giả nghệ thuật chèo?

NSƯT Quốc Anh: Khán giả thường ở tầm ngoài 40, cái tuổi chững lại, chiêm nghiệm lại những gì thuộc về dân tộc.

PV: Khoảng hơn 10 năm trở lại đây, một số loại hình nghệ thuật truyền thống được đưa vào nhà trường. Việc ấy có góp phần thay đổi nhận thức của khán giả với nghệ thuật truyền thống, thưa ông?

NSƯT Quốc Anh: Chưa khả thi lắm. Có thể mời các nhà hát đến dạy chèo cho các cháu. Nhưng các cháu chưa chắc đã cảm nhận được bằng hình thức biểu diễn cho các cháu xem. Hơn nữa, trước khi biểu diễn, cần giới thiệu cho các cháu biết về các nhân vật, tích chèo… khi xem các cháu hiểu, rồi mới thấy hay.

Nếu có được nhiều buổi diễn, dăm, bảy năm nữa các cháu sẽ biết yêu nghệ thuật dân tộc.

Chúng ta cũng đừng tham vọng khán giả hiểu chèo theo đúng kiểu cổ điển. Quan trọng hơn là làm cho dân yêu chèo.

PV: Với người Việt nói chung, đặc biệt là người dân khu vực Đồng bằng Bắc Bộ, chỉ cần nghe thấy tiếng trống chèo là đã thấy rạo rực. Đó có phải là sức sống mãnh liệt ẩn chứa trong chèo, thưa ông?

NSƯT Quốc Anh: Những ngày đầu xuân, những ngày hội lớn ở Đồng bằng Bắc Bộ, không có tiếng trống chèo không ra hồn hội. Thế nên, trước và sau Tết Nguyên đán, Nhà hát Chèo Hà Nội nhận được rất nhiều show diễn từ tỉnh, huyện, cả các xã. Muốn gì thì muốn, chúng tôi không bao giờ lo mất chèo. Chỉ lo sao giữ gìn được bản sắc riêng của chèo và phát triển nó lên.

PV: Xin cảm ơn ông!

HUY ĐĂNG (thực hiện)