Sách hay phát triển văn hóa đọc

Giải thưởng góp phần thúc đẩy văn hóa đọc

Phóng viên (PV): Thưa đồng chí, được tổ chức thường niên và sức lan tỏa ngày càng rộng rãi của Giải thưởng Sách quốc gia có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh hiện nay?

TS Đỗ Quang Dũng: Giải thưởng Sách quốc gia tổ chức thường niên đến nay là lần thứ 8, được tiếp nối từ Giải thưởng Sách Việt Nam trước đó. Việc duy trì liên tục qua nhiều năm cho thấy đây là một giải thưởng uy tín có chất lượng chuyên môn và quy trình, cách thức tổ chức khoa học, chặt chẽ. Điều đó được thể hiện ở nhiều yếu tố, chẳng hạn như việc Ban tổ chức đã mời khoảng 70 nhà khoa học tên tuổi trên các lĩnh vực tham gia vào các cấp hội đồng với tinh thần làm việc rất nghiêm túc và nhiệt tình. Các tiểu ban đều chấm qua hai vòng, sau đó đến hội đồng chung khảo. Đối với các tác phẩm được đề xuất giải cao, đặc biệt là giải A, có thêm vòng phản biện được thực hiện chặt chẽ. Có trường hợp phải phản biện đến hai lần do xuất hiện ý kiến khác nhau. Sau các bước này, hồ sơ mới được trình lên hội đồng quốc gia để bảo đảm có sự đánh giá tác phẩm toàn diện nhất.

Cùng với đó, Ban tổ chức còn công khai danh sách các tác phẩm được đề xuất trao giải để tiếp tục theo dõi phản hồi của dư luận. Điều này cho thấy giải thưởng không chỉ dừng lại ở việc chấm điểm nội bộ mà còn đặt trong tương tác với công chúng độc giả.

Chính sự chặt chẽ, nghiêm túc này góp phần tạo nên chất lượng và uy tín, vị thế ngày càng lớn của giải thưởng. Thực tế cho thấy, các nhà xuất bản ngày càng quan tâm đến giải thưởng, nhất là từ khi mang tên Giải thưởng Sách quốc gia.

TS Đỗ Quang Dũng. Ảnh: THÙY DƯƠNG

Giải thưởng không chỉ tạo sức lan tỏa và thúc đẩy văn hóa đọc, sự phát triển của ngành xuất bản và cho thấy phần nào diện mạo xuất bản của nước ta; mà trong bối cảnh hiện nay, khi số lượng sách xuất bản mỗi năm rất lớn, giải thưởng có vai trò như một kênh chọn lọc, giới thiệu tới bạn đọc những cuốn sách có giá trị. Qua các tác phẩm được chọn trao giải, giải thưởng cũng góp phần định hướng tác giả, hoạt động xuất bản cũng như thị hiếu đọc của công chúng.

PV: Chuyển đổi số mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực và việc thúc đẩy sự phát triển văn hóa đọc đang đặt ra những yêu cầu, đòi hỏi như thế nào cho một giải thưởng sách như Giải thưởng Sách quốc gia, thưa đồng chí?

TS Đỗ Quang Dũng: Chuyển đổi số là một xu thế tất yếu mang tính toàn cầu, lĩnh vực xuất bản cũng không nằm ngoài dòng chảy đó. Chính vì vậy, việc tổ chức Giải thưởng Sách quốc gia cũng buộc phải thích ứng với bối cảnh mới. Trước đây, giải thưởng chủ yếu xét chọn các ấn phẩm in truyền thống, nhưng những mùa giải gần đây, Ban tổ chức đã chủ động điều chỉnh quy chế cho phép gửi cả sách điện tử. Dù vậy, số lượng sách điện tử tham gia vẫn còn hạn chế và chất lượng chưa đủ nổi bật để trao giải.

Trong thời đại số hiện nay, đối với ngành xuất bản cũng cần nhấn mạnh rằng, không phải cứ truyền thông tốt hay quảng bá mạnh là sách sẽ bán chạy. Thực tế cho thấy yếu tố cốt lõi tạo nên cuốn sách hay vẫn là chất lượng nội dung, đó mới là điều sách chinh phục độc giả và tạo sức sống lâu dài trên thị trường. Tất nhiên, chuyển đổi số có thể tạo ra tác động lớn về mặt quảng bá và phát hành, nhưng vẫn không thể thay thế vai trò cốt lõi của nội dung.

Chuyển đổi số không chỉ diễn ra ở khâu xuất bản mà còn bao trùm cả cách tiếp cận độc giả và tổ chức thị trường. Trong bối cảnh đó, một cuốn sách thành công, cần có sự kết hợp của nhiều yếu tố. Bên cạnh đó, một thay đổi đáng chú ý là yêu cầu về cách viết sách trong bối cảnh hiện nay. Nếu trước đây sách thiên về tính hàn lâm, chuyên sâu thì hiện nay xu hướng đang chuyển sang những dạng thức dễ tiếp cận hơn, mang tính ứng dụng cao, “cầm tay chỉ việc”, thậm chí đề cập đến cả những vấn đề nóng như chống tham nhũng. Điều này được thể hiện rõ qua các sách tham dự giải thưởng.

Đồng chí Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cùng các đại biểu tham quan trưng bày sách đoạt giải Giải thưởng Sách quốc gia lần thứ 8. Ảnh: TTXVN

PV: Thêm nữa, cần có sự quan tâm đầu tư, phối hợp ra sao để các tác phẩm, nhất là sách đoạt giải sau mỗi giải thưởng phát huy giá trị tốt nhất?

TS Đỗ Quang Dũng: Cách đây ít ngày, tôi có trao đổi với đại diện của Hội sách Frankfurt (Đức), họ cho biết ở nước họ, những cuốn sách đoạt giải cao thường được chính phủ hỗ trợ một phần kinh phí để tái bản, phát hành. Trong khi đó, ở Việt Nam hiện chưa có cơ chế tương tự. Những đề xuất hỗ trợ sau giải từng được đưa ra nhưng chưa thể thực hiện, một phần vì khó được chấp thuận, phần khác do không có nguồn kinh phí. Ngay cả việc tổ chức Giải thưởng Sách quốc gia thời gian qua cũng là một nỗ lực rất lớn của Ban tổ chức. Không kể, có những trường hợp, cuốn sách hay, được trao giải sau đó có thể được đề xuất vào danh mục sách Nhà nước đặt hàng để tiếp tục in, phát hành; nhưng lại không thực hiện được bởi có thể vướng mắc một rào cản khác.

Chính vì vậy, quá trình lan tỏa, phát huy giá trị các xuất bản phẩm chất lượng trên thực tế gặp không ít trở ngại. Dù hiện nay chúng tôi cũng đã có những kênh giới thiệu sách và lượng người quan tâm không nhỏ, nhưng mức độ lan tỏa vẫn chưa đủ. Đây cũng là những khó khăn chung của ngành xuất bản hiện nay. Nếu không có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên-từ nhà xuất bản, cơ quan quản lý đến các đơn vị đầu tư-thì rất khó để phát huy giá trị của các tác phẩm đã đoạt giải nói riêng, sách nói chung.

Suy cho cùng vẫn là yếu tố con người

PV: Xuất bản được coi là ngành công nghiệp nội dung khởi đầu cho chuỗi nội dung của nhiều ngành công nghiệp văn hóa khác. Để phát triển công nghiệp xuất bản, theo đồng chí, cần tập trung vào những yếu tố gì?

TS Đỗ Quang Dũng: Phát triển công nghiệp xuất bản luôn gắn liền với phát triển văn hóa đọc. Một cuốn sách chỉ có thể tạo ra giá trị khi có sự phối hợp giữa: Tác giả, biên tập viên, nhà xuất bản và hệ thống phát hành. Tuy nhiên, một thực tế là trong khi ở nhiều quốc gia phát triển, biên tập viên là vị trí rất được quan tâm thì vai trò của biên tập viên ở Việt Nam hiện nay chưa được nhìn nhận đúng mức. Đây là vị trí có ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng sách, một biên tập viên giỏi có khả năng nâng tầm bản thảo, thậm chí quyết định việc nên hay không nên xuất bản một cuốn sách. Cũng vì thế, việc tự học đối với những người làm xuất bản, đặc biệt là biên tập viên rất quan trọng. Phát triển công nghiệp xuất bản suy cho cùng vẫn cần tập trung yếu tố con người, từ tác giả đến người làm biên tập-vai trò trung tâm trong việc tạo ra giá trị nội dung. Các yếu tố về công nghệ, cơ chế, chính sách cũng cần được hoàn thiện, cùng với đó cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, thúc đẩy phát triển văn hóa đọc.

PV: Chúng ta đang chứng kiến sự tham gia của trí tuệ nhân tạo (AI) trong nhiều lĩnh vực sáng tạo nội dung và không hiếm trường hợp những xuất bản phẩm lạm dụng AI, nhất là trong sáng tác văn học-nghệ thuật. Quan điểm của đồng chí về việc này thế nào?

TS Đỗ Quang Dũng: Ở nhiều nước, các ấn phẩm từ sách đến báo, tạp chí đều đã có quy định rõ ràng về việc sử dụng AI, trong đó yêu cầu tác giả phải công khai tỷ lệ nội dung có sự hỗ trợ của AI. Tại Việt Nam hiện nay chưa có bất kỳ quy định cụ thể nào để kiểm soát hay điều chỉnh việc sử dụng AI trong sáng tác. Vấn đề này đã từng được nêu ra trong các cuộc họp liên quan đến giải thưởng, nhưng đến nay vẫn chưa có giải pháp rõ ràng. Ở góc độ cá nhân, tôi cho rằng AI là một công cụ hữu ích nhưng đang bị đánh giá theo hướng “vạn năng” một cách thái quá. Việc lạm dụng AI có thể khiến người làm nghiên cứu và sáng tác trở nên lười tư duy. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong lĩnh vực văn học, nơi yếu tố sáng tạo cá nhân giữ vai trò cốt lõi. Dù vậy, theo quan sát của tôi, việc sử dụng AI trong giới tác giả trong nước vẫn chưa phổ biến. Phần lớn người viết vẫn giữ được ý thức nghề nghiệp và đề cao đạo đức trong sáng tác.

Tất nhiên trong thời gian tới, đây là vấn đề cần được tiếp tục đặt ra một cách nghiêm túc, đặc biệt là trong quá trình xây dựng quy chế cho các mùa giải tiếp theo của Giải thưởng Sách quốc gia cũng như các giải thưởng về sách khác. Việc có hay không chấp nhận AI không phải là câu hỏi duy nhất, mà quan trọng hơn là phải có cách thức quản lý phù hợp. Ở góc độ cá nhân, tôi nghĩ cách làm của quốc tế, tức là chấp nhận sự tham gia của AI nhưng yêu cầu minh bạch, rõ ràng sẽ giúp các hội đồng có cơ sở đánh giá chính xác hơn, đồng thời có lợi cho cả người viết lẫn người đọc.

PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!

HÒA DƯƠNG - THÙY DƯƠNG (thực hiện)