Phóng viên (PV): Thưa Giáo sư, qua nhiều lớp di sản được bồi đắp theo thời gian, đâu là nét riêng trong kiến trúc đô thị Hà Nội?

GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính: Hà Nội có lịch sử nghìn năm, nhưng cần phân biệt chiều sâu lịch sử với tuổi đời của những công trình hiện còn. Nhiều dấu tích lâu đời nằm dưới lòng đất, tiêu biểu như ở Hoàng thành Thăng Long. Còn phần lớn quỹ kiến trúc phố xá mà chúng ta nhìn thấy hôm nay được hình thành từ nửa sau thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ 20.

leftcenterrightdel

 GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính. Ảnh: XUÂN THỨ

Nếu đến các thành phố lớn trên thế giới như Paris, London hay Moscow, người ta có thể bị choáng ngợp trước những công trình đồ sộ. Với Hà Nội, cái quý nhất nằm ở sự dung dị, gần gũi với con người và sự gắn bó giữa những thành phần tạo nên thành phố. Có 3 thành phần đáng chú ý trong diện mạo Hà Nội truyền thống. Trước hết là phố phường, tập hợp những con phố đan xen, những ngôi nhà ống san sát gắn với buôn bán và nghề thủ công. Vì vậy, giá trị của phố cổ còn nằm ở cấu trúc dân cư và sinh hoạt phố phường. Thành phần thứ hai là các khu phố được xây dựng thời Pháp thuộc, với những đường phố, công sở, biệt thự có quy mô vừa phải. Thành phần thứ ba là các làng ven đô, những nơi còn đan xen tính chất làng và phố. Hệ thống hồ, cây xanh góp phần gắn kết những không gian ấy. Chúng chuyển tiếp mềm mại và hòa hợp về quy mô. Chính sự hài hòa này là giá trị nổi bật của kiến trúc Hà Nội.

PV: Giáo sư nhắc nhiều đến phố phường Hà Nội. Theo Giáo sư, cấu trúc ấy có gì đặc sắc?

GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính: Phố phường Hà Nội là nơi hội tụ cư dân từ những vùng xung quanh đến buôn bán và làm nghề thủ công. Họ mang nghề từ quê ra, dần hình thành những phố chuyên nghề. Nghề nghiệp cũng trở nên tinh tế hơn trong môi trường đô thị. Những con phố đan xen, những ngôi nhà ống quay mặt ra đường tạo nên một cấu trúc cư trú và giao tiếp rất chặt chẽ. Mặt nhà là nơi người dân gặp gỡ, trao đổi với cộng đồng. Người trong phố biết nhau, rồi uy tín của từng nhà, từng người làm nghề là một phần quan trọng trong việc buôn bán.

leftcenterrightdel

Hà Nội phố. Ảnh: HOÀNG DƯỠNG 

Cùng với nghề nghiệp, cư dân còn mang theo những thiết chế văn hóa từ làng quê như đình, đền, chùa, nhà thờ họ... Những công trình ấy xen giữa nhà ở, cửa hàng, cùng tồn tại trong không gian phố phường. Vì vậy, ngay trong đô thị vẫn thấy dấu ấn sâu đậm của nông thôn. Đó là nét đáng chú ý của Hà Nội, khi đời sống thị thành hình thành mà vẫn giữ những mối liên hệ với làng quê.

PV: Sự giao thoa với kiến trúc phương Tây đã góp phần tạo nên diện mạo Hà Nội như thế nào, thưa Giáo sư?

GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính: Những khu phố thời Pháp thuộc có quy mô nhìn chung vừa phải. Đa phần các công trình được xây dựng 2 tầng, nhiều nhất là 3 tầng, tạo được sự chuyển tiếp với khu phố của người Việt. Các phố quanh Hồ Gươm, Tràng Thi hay Yết Kiêu cho thấy sự nối kết ấy. Hai phần kiến trúc dần xích lại gần nhau, hình thành một tổng thể hài hòa.

Sự giao thoa còn có thể nhận ra ngay trong phố cổ. Chẳng hạn, ở phố Nguyễn Hữu Huân hay phố Hàng Bồ, có những ngôi nhà mang hình thức kiến trúc Pháp nhưng vẫn được xây trên nền cấu trúc nhà ống. Những ảnh hưởng mới đi vào phố phường khá tự nhiên, đến mức chúng ta nhìn thấy đó là một phần quen thuộc của Hà Nội.

Cũng cần phân biệt kiến trúc xây dựng thời Pháp thuộc với phong cách kiến trúc Đông Dương. Không thể gọi mọi công trình thời Pháp thuộc là kiến trúc Đông Dương. Phong cách này kết hợp cách tổ chức không gian, kỹ thuật xây dựng phương Tây với những yếu tố kiến trúc bản địa, Á Đông; đồng thời tìm giải pháp thích ứng với khí hậu nóng ẩm. Sự kết hợp ấy thể hiện trong hình thức công trình và cả trong cách giải quyết những nhu cầu thiết thực như che nắng, tránh mưa, thông gió, lấy sáng. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trước đây là Bảo tàng Louis Finot, là một ví dụ tiêu biểu. Công trình thể hiện sự kết hợp Đông-Tây trong tổ chức không gian và hình thức kiến trúc.

PV: Giáo sư cho biết, khi đánh giá một công trình, cần đặt nó trong quan hệ với đường phố và cảnh quan ra sao?

GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính: Phải nhìn công trình trong tổng thể. Hồ Gươm là một ví dụ điển hình. Giá trị của khu vực này được tạo nên bởi mặt nước, cây xanh, đường vòng quanh hồ, các dãy phố và những công trình như đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút. Chúng kết hợp, ăn nhập với nhau thành một khung cảnh đặc trưng. Tách riêng từng thành phần để đánh giá sẽ khó thấy hết cái hay của toàn bộ không gian. Hồ Gươm còn nối khu phố buôn bán truyền thống với khu phố hình thành thời Pháp thuộc. Ở Hồ Tây, mặt nước và các làng ven hồ tạo nên sự chuyển tiếp từ đô thị sang nông thôn. Những làng như Ngọc Hà, Nghi Tàm hay Quảng Bá giúp chúng ta hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa làng và phố.

Hà Nội có một hệ tỷ lệ kiến trúc nhỏ nhẹ, vừa phải. Vì vậy, khi đưa công trình mới vào cần chú ý quy mô, chiều cao và quan hệ với xung quanh. Một công trình quá lớn có thể làm mất sự cân bằng của cả khu vực. Giữ một ngôi nhà mà làm mất khung cảnh gắn với nó thì giá trị cũng bị tổn thương.

PV: Công tác bảo tồn kiến trúc Hà Nội cần quan tâm, chú ý thêm những giá trị nào, thưa Giáo sư?

GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính: Hà Nội đã quan tâm nghiên cứu, kiểm kê quỹ kiến trúc thời Pháp thuộc. Cần nhìn kỹ từng đoạn phố, từng quần thể để hiểu giá trị, giữ gìn diện mạo đường phố và mối quan hệ giữa công trình với khuôn viên.

Đặc điểm của nhiều biệt thự là ngôi nhà đứng trong một khu vườn, có cây xanh và khoảng trống xung quanh. Những phần xây chen, cơi nới dọc hàng rào có thể che lấp, làm biến dạng quan hệ ấy. Quá trình chỉnh trang cần xử lý những phần thêm vào không phù hợp để khôi phục không gian của công trình. Những phố như Phan Đình Phùng cho thấy giá trị của sự kết hợp giữa biệt thự, hàng cây và đường phố.

Cũng cần chú ý những không gian nhỏ như khu Hạ Hồi. Ở đó có dáng dấp một xóm phố kiểu châu Âu nhưng đã trở nên gần gũi trong đời sống Hà Nội. Giá trị nằm ở cả cách những ngôi nhà quây quần, gắn bó với không gian chung. Nếu chỉ quan tâm từng công trình riêng lẻ mà bỏ qua cấu trúc xóm phố ấy thì sẽ khó giữ được nét đặc sắc của khu vực. Bởi vậy, bảo tồn phải nhìn đến cả quần thể, chú ý những khoảng không giữa các công trình và sự hài hòa đã hình thành qua thời gian.

PV: Để Hà Nội ngày càng hiện đại mà vẫn tiếp nối những giá trị truyền thống vốn có, theo Giáo sư, hướng ứng xử phù hợp là gì?

GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính: Theo tôi, cần tạo được sự cộng sinh giữa Hà Nội truyền thống và Hà Nội hiện đại. Khu trung tâm cũ đã được hình thành, bồi đắp qua lịch sử, chứa đựng những giá trị không thể tạo ra chỉ trong vài chục năm. Vì vậy, cùng với việc phát triển các không gian đô thị mới, chúng ta cần gìn giữ diện mạo của những khu phố truyền thống bằng cách kết hợp bảo tồn với chỉnh trang, nâng cấp và cải tạo. Những phần xuống cấp hay những yếu tố không còn phù hợp cần được xử lý để các khu phố vừa giữ được đặc điểm vốn có, vừa đáp ứng nhu cầu đời sống hôm nay.

Sự nối kết giữa khu vực cũ và mới cần được thực hiện mềm mại, trong đó quy mô, chiều cao và hình thức của mỗi công trình phải được xem xét trong quan hệ với đường phố, cây xanh và kiến trúc xung quanh. Hà Nội có sự hòa hợp giữa phố phường truyền thống, những khu phố thời Pháp thuộc và các làng ven đô. Dù hình thành từ những hoàn cảnh khác nhau, các thành phần ấy vẫn gắn bó, có sự chuyển tiếp tự nhiên và cùng tạo nên diện mạo riêng của thành phố. Kinh nghiệm ấy cần được tiếp nối khi xây dựng những không gian mới.

Khi Hà Nội mở rộng, các khu vực phát triển mới có thể đáp ứng nhu cầu xây dựng với quy mô lớn và tiện nghi hiện đại, còn những khu phố truyền thống cần được bảo tồn, cải tạo phù hợp với đặc điểm kiến trúc và sinh hoạt của người dân. Muốn các phần đô thị cùng phát triển hài hòa, cần hiểu rõ giá trị và điều kiện của từng khu vực để lựa chọn cách ứng xử phù hợp, đồng thời giữ được sự nối kết trong tổng thể thành phố.

Điều quan trọng trước hết vẫn là phải hiểu thật rõ Hà Nội. Quỹ kiến trúc truyền thống của thành phố tinh tế nhưng mỏng manh, rất dễ bị tổn thương nên cần được chăm sóc bằng một thái độ thận trọng. Tôi dùng từ “duy dưỡng” để nói đến việc chăm sóc, duy trì những giá trị đã có, giúp chúng tiếp tục hiện diện trong đời sống. Sự hài hòa, dung dị của kiến trúc Hà Nội cần được gìn giữ và tiếp nối qua từng việc cải tạo, xây dựng cụ thể.

PV: Trân trọng cảm ơn Giáo sư!

HẢI ANH - PHẠM THỨ (thực hiện)