Về vấn đề này, Giáo sư, Tiến sĩ (GS, TS) Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam đã có cuộc trao đổi với phóng viên Báo Quân đội nhân dân.

Xây thương hiệu văn hóa quốc gia và phát triển kinh tế

Phóng viên (PV): Trong chiến lược phát triển quốc gia, văn hóa ngày càng được nhìn nhận không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh, động lực phát triển. Theo bà, cần nhận thức như thế nào về mối quan hệ giữa quảng bá văn hóa, xây dựng thương hiệu quốc gia và phát triển kinh tế?

GS, TS Từ Thị Loan: Theo tôi, cần nhìn nhận quảng bá văn hóa, xây dựng thương hiệu quốc gia và phát triển kinh tế là 3 quá trình có mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại và bổ trợ lẫn nhau. Quảng bá văn hóa giúp thế giới nhận diện bản sắc, giá trị và sức hấp dẫn của một quốc gia; thương hiệu quốc gia chuyển hóa những giá trị ấy thành uy tín, niềm tin và lợi thế cạnh tranh; còn phát triển kinh tế tạo nguồn lực vừa đóng góp xây dựng đất nước, vừa tiếp tục bảo tồn, sáng tạo và lan tỏa văn hóa.

leftcenterrightdel
Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan. Ảnh: VIỆT LAM

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa không chỉ tạo nên sức mạnh mềm mà còn có khả năng chuyển hóa thành sức mạnh kinh tế. Một bộ phim thành công có thể thúc đẩy phát triển du lịch; một sản phẩm thủ công mang bản sắc dân tộc có thể chinh phục thị trường quốc tế; một lễ hội, một di sản hay một thương hiệu ẩm thực có thể tạo ra việc làm, thu nhập và những chuỗi giá trị kinh tế mới. Tuy nhiên, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển, cần chuyển từ tư duy quảng bá đơn thuần sang tư duy kiến tạo giá trị và phát triển thị trường. Điều đó đòi hỏi đầu tư cho công nghiệp văn hóa, khuyến khích sáng tạo, bảo hộ sở hữu trí tuệ, ứng dụng công nghệ số và kết nối văn hóa với du lịch, thương mại, dịch vụ. Quan trọng hơn, phải xây dựng được những sản phẩm, thương hiệu văn hóa có chất lượng, bản sắc và sức cạnh tranh quốc tế. Khi giá trị văn hóa được chuyển hóa thành giá trị thương hiệu, giá trị thị trường và giá trị kinh tế, văn hóa mới thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển, đóng góp thiết thực cho sự thịnh vượng và bền vững của đất nước.

PV: Để mỗi tỉnh, thành phố, mỗi vùng, miền không chỉ được nhận diện bằng địa danh, danh lam thắng cảnh mà còn bằng những giá trị văn hóa đặc trưng, những sản phẩm văn hóa có thương hiệu. Vậy, làm thế nào để xác định được giá trị cốt lõi, tạo sự khác biệt và sức cạnh tranh cho thương hiệu văn hóa của từng địa phương?

GS, TS Từ Thị Loan: Xây dựng thương hiệu văn hóa địa phương trước hết phải bắt đầu từ việc nhận diện đúng bản sắc và những giá trị văn hóa đặc trưng, độc đáo của từng vùng đất. Mỗi địa phương đều sở hữu những nguồn tài nguyên văn hóa riêng, từ di sản, lịch sử, kiến trúc, lễ hội, nghệ thuật truyền thống đến ẩm thực, làng nghề và lối sống. Tuy nhiên, không phải tài nguyên văn hóa nào cũng có thể trở thành thương hiệu.

Điều quan trọng là phải xác định được những giá trị cốt lõi, có tính tiêu biểu, khác biệt, giàu sức biểu đạt và khả năng tạo sức hấp dẫn đối với công chúng. Chẳng hạn, Hà Nội có thể xây dựng thương hiệu từ chiều sâu văn hiến, nét thanh lịch và sức sáng tạo, với những sản phẩm như Festival thu Hà Nội, không gian đi bộ Hồ Gươm, làng gốm Bát Tràng; Huế nổi bật với thương hiệu văn hóa di sản, Festival Huế, nhã nhạc và ẩm thực cung đình; Hội An tạo dấu ấn bằng đô thị di sản, đêm phố cổ, đèn lồng và các hoạt động trải nghiệm nghề thủ công; Bắc Ninh có thể phát huy dân ca quan họ để phát triển du lịch văn hóa và các sản phẩm nghệ thuật đặc trưng... Từ những ví dụ đó có thể thấy, xây dựng thương hiệu văn hóa không chỉ là tạo ra tên gọi, biểu trưng hay khẩu hiệu, mà quan trọng hơn là chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành những sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm có chất lượng, mang dấu ấn riêng. Một thương hiệu văn hóa địa phương thành công phải vừa có gốc rễ bản sắc, vừa có sức sống đương đại, vừa tạo được giá trị kinh tế và niềm tự hào cho cộng đồng.

Khơi thông điểm nghẽn xuất khẩu tài nguyên văn hóa

PV: Việt Nam có nhiều di sản, làng nghề, lễ hội, nghệ thuật dân gian, tri thức bản địa và sản phẩm thủ công truyền thống. Nhưng, không ít sản phẩm vẫn ở quy mô nhỏ lẻ, thiếu tính chuyên nghiệp, chưa hình thành được thương hiệu đủ mạnh để tiếp cận thị trường quốc tế. Cần giải quyết những điểm nghẽn nào để chuyển hóa tài nguyên văn hóa địa phương thành các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, có khả năng cạnh tranh và xuất khẩu?

GS, TS Từ Thị Loan: Việt Nam không thiếu tài nguyên văn hóa độc đáo, nhưng điểm nghẽn lớn nhất là chúng ta chưa chuyển hóa hiệu quả những giá trị văn hóa ấy thành sản phẩm hàng hóa có chất lượng, thương hiệu và sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Thứ nhất, cần khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, thiếu liên kết giữa nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp và thị trường. Nhiều sản phẩm thủ công truyền thống có giá trị văn hóa cao nhưng mẫu mã, công năng, bao bì chưa phù hợp với thị hiếu tiêu dùng hiện đại. Vì vậy, cần chuyển từ tư duy sản xuất những gì mình có sang sáng tạo những gì thị trường cần, trên nền tảng bản sắc văn hóa riêng.

Thứ hai, phải tăng cường năng lực thiết kế, đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ số và xây dựng thương hiệu. Chẳng hạn, gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc hay sản phẩm mây tre đan Phú Vinh hoàn toàn có thể nâng cao giá trị nếu kết hợp kỹ thuật truyền thống với thiết kế đương đại, tiêu chuẩn chất lượng và chiến lược tiếp thị quốc tế.

Thứ ba, cần tháo gỡ những rào cản về vốn, công nghệ, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn xuất khẩu và hệ thống phân phối; đồng thời phát triển các tổ chức trung gian, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thương mại điện tử xuyên biên giới.

Mục tiêu không chỉ là xuất khẩu sản phẩm văn hóa mà còn xuất khẩu giá trị sáng tạo, bản sắc và hình ảnh Việt Nam, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và sức mạnh mềm quốc gia.

leftcenterrightdel
Bắc Ninh quảng bá di sản quan họ thông qua Festival Về miền di sản Bắc Ninh. Ảnh: TRÍ MINH

PV: Để quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới một cách bài bản, chuyên nghiệp và có chiều sâu, Việt Nam cần một chiến lược tổng thể như thế nào, thưa bà?

GS, TS Từ Thị Loan: Việt Nam rất cần một chiến lược tổng thể, dài hạn về quảng bá văn hóa và xây dựng thương hiệu văn hóa quốc gia, gắn chặt với chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, ngoại giao văn hóa, du lịch và thương hiệu quốc gia. Chúng ta không thể chỉ quảng bá bằng những sự kiện, lễ hội riêng lẻ, mà phải chuyển sang cách tiếp cận chuyên nghiệp, có định vị rõ ràng, có sản phẩm chủ lực, thị trường trọng điểm và cơ chế đánh giá hiệu quả.

Cần xây dựng bộ nhận diện thương hiệu văn hóa quốc gia, xác định những giá trị cốt lõi làm nên hình ảnh Việt Nam như bản sắc độc đáo, chiều sâu lịch sử, tinh thần nhân văn, năng lực sáng tạo và khát vọng phát triển. Bộ nhận diện này phải có thông điệp nhất quán, nhưng đủ linh hoạt để thể hiện sự đa dạng văn hóa của các vùng, miền và các loại hình nghệ thuật.

Xác định thị trường ưu tiên như Đông Bắc Á, ASEAN, châu Âu, Bắc Mỹ; xây dựng chiến lược tiếp cận phù hợp với thị hiếu từng thị trường, kết hợp ngoại giao văn hóa với truyền thông số, các nền tảng xuyên biên giới và mạng lưới người Việt Nam ở nước ngoài.

Theo tôi, trước mắt, cần ưu tiên 3 việc: Hoàn thiện chiến lược và bộ nhận diện thương hiệu; lựa chọn một số sản phẩm văn hóa mũi nhọn để đầu tư, quảng bá thí điểm; thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành và hợp tác công-tư. Quan trọng nhất, phải chuyển từ tư duy giới thiệu văn hóa sang tư duy xây dựng thương hiệu, chinh phục công chúng và phát triển thị trường quốc tế, để văn hóa Việt Nam hiện diện thường xuyên, có sức hấp dẫn và ảnh hưởng bền vững trên thế giới. Tiếp đó là đổi mới cơ chế phối hợp liên ngành và kết nối nguồn lực quảng bá. Để khắc phục tình trạng quảng bá văn hóa phân tán, thiếu liên kết, cần chuyển từ tư duy phối hợp theo từng sự kiện, từng ngành sang cơ chế điều phối liên ngành thống nhất, có chiến lược chung, phân công trách nhiệm rõ ràng và mục tiêu cụ thể.

Đặc biệt, cần tích hợp quảng bá văn hóa vào các chương trình xúc tiến thương mại, đầu tư, du lịch và ngoại giao kinh tế. Thành công của quảng bá văn hóa không chỉ đo bằng số lượng sự kiện hay mức độ nhận diện mà còn bằng khả năng mở rộng thị trường, thu hút đầu tư, gia tăng xuất khẩu, phát triển du lịch và nâng cao vị thế quốc gia.

PV: Trân trọng cảm ơn GS, TS Từ Thị Loan!

VƯƠNG HÀ - PHẠM TUẤN (thực hiện)