Nếu văn hóa học đường phản ánh hệ giá trị, chuẩn mực và cách ứng xử của các thành viên trong môi trường giáo dục thì văn hóa quản trị chính là cách những giá trị ấy được xác lập, tổ chức thực hiện và bảo vệ trong hoạt động lãnh đạo, quản lý nhà trường. Nói cách khác, đó không chỉ là năng lực điều hành công việc mà còn là văn hóa thực thi quyền hạn, trách nhiệm và quyền lực của người đứng đầu cùng đội ngũ quản lý.

Theo phân tích của các chuyên gia, muốn có văn hóa quản trị học đường, cần trung thành với nguyên tắc tổ chức, lãnh đạo, quản lý; chấp hành nghiêm chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và các quy định của ngành giáo dục. Một nhà trường không thể vận hành bằng ý chí chủ quan của một cá nhân, càng không thể lấy danh nghĩa đổi mới, linh hoạt hay vì lợi ích chung để tùy tiện bỏ qua những nguyên tắc đã được xác lập. Mọi quyết định quản lý phải có căn cứ, đúng thẩm quyền, đúng quy trình và hướng tới mục tiêu giáo dục.

Trên nền tảng đó, người đứng đầu cần xây dựng hệ thống quy chế, quy định làm việc bảo đảm dân chủ, công khai và minh bạch. Từ phân công chuyên môn, đánh giá cán bộ, giáo viên, nhân viên đến tuyển chọn, khen thưởng, kỷ luật, quản lý tài chính, tài sản, vận động tài trợ... đều phải có nguyên tắc rõ ràng, trách nhiệm cụ thể và cơ chế giám sát phù hợp.

Ví dụ, để bảo đảm dân chủ, công khai và minh bạch trong quản lý, các nhà trường đều tổ chức hội nghị để mọi người được phát biểu... Tuy nhiên, vẫn còn có ban giám hiệu nhà trường mới chỉ lắng nghe, ghi nhận ý kiến chứ chưa thực tâm cải tiến, sửa chữa quyết định chưa hợp lý. Điều này khiến việc thực hành dân chủ mang tính nửa vời, chưa tới nơi.

leftcenterrightdel

Chìa khóa khai mở văn hóa học đường. Minh họa: LÊ ANH 

Một yêu cầu đặc biệt quan trọng của văn hóa quản trị là sự liêm chính và trong sáng về động cơ của người lãnh đạo. Người đứng đầu nhà trường thường đặt lợi ích của tập thể, của người học và mục tiêu giáo dục lên trên lợi ích cá nhân. Trong công tác, không lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vun vén riêng; không xây dựng phe cánh, tạo quan hệ thân hữu nhằm chi phối công việc; không thiên vị người thân quen, người cùng nhóm lợi ích; không bao che hoặc tạo điều kiện để cá nhân, tổ chức trục lợi từ nguồn lực của nhà trường. Trong phân công công việc, đánh giá, quy hoạch, bổ nhiệm, khen thưởng hay sử dụng các nguồn kinh phí, sự công tâm phải được thể hiện bằng những quyết định cụ thể chứ không chỉ nằm trong lời tuyên bố.

Thực tế cho thấy, những sai lệch trong quản trị nhà trường đôi khi bắt đầu từ những việc tưởng như nhỏ. Có khi bắt đầu từ một khoản thu không được giải thích thỏa đáng; một nhiệm vụ được phân công theo quan hệ cá nhân; một ý kiến phản biện bị gạt bỏ vì không thuận với người quản lý; một khoản tài trợ thiếu quy trình tiếp nhận, sử dụng và công khai. Nếu những việc nhỏ không được chấn chỉnh kịp thời có thể trở thành cách làm quen thuộc, làm xói mòn kỷ cương, sự công bằng và niềm tin trong môi trường sư phạm.

Những vụ cơ quan chức năng phát hiện, xử lý thời gian qua đã cho thấy vấn đề này không chỉ tồn tại trên phương diện nhận thức, cảnh báo mà đã hiện hữu qua nhiều vụ việc đau xót.

Mới đây, một vụ việc xảy ra tại Trường Phổ thông dân tộc nội trú THCS và THPT Yên Lập (xã Yên Lập, tỉnh Phú Thọ). Theo thông tin từ Công an tỉnh Phú Thọ, tháng 4-2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ đã khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can đối với hiệu trưởng và kế toán trường này về tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” theo Điều 356 Bộ luật Hình sự. Cuối tháng 9, qua mở rộng điều tra, cơ quan công an tiếp tục khởi tố thủ quỹ và cán bộ y tế. Kết quả điều tra được công bố cho biết, từ tháng 3-2024 đến tháng 5-2025, các bị can đã nâng khống giá thực phẩm, giữ lại hơn 482 triệu đồng tiền ăn của học sinh để chi tiêu nội bộ. Những thông tin ban đầu của vụ việc đã đặt ra một vấn đề đặc biệt đau lòng: Nguồn kinh phí phục vụ bữa ăn của học sinh nội trú, trong đó có những em hoàn cảnh khó khăn, lại bị sử dụng sai mục đích.

Nhìn từ góc độ văn hóa quản trị, vụ việc cho thấy yêu cầu phải kiểm soát quyền hạn chặt chẽ hơn. Hiệu trưởng nhà trường cần chịu trách nhiệm cả về kết quả dạy học và cách thức quản lý tài chính, tài sản, nhân sự và mọi hoạt động diễn ra trong nhà trường. Không thể vì phân công cho kế toán, bộ phận chuyên môn hay người phụ trách mà lơ là trách nhiệm của người đứng đầu trong lĩnh vực này. Phân công là để công việc được thực hiện tốt hơn, chứ không phải để chia nhỏ trách nhiệm rồi không ai chịu trách nhiệm đến cùng.

Văn hóa quản trị còn thể hiện ở năng lực chủ động phòng ngừa rủi ro. Nhà trường là môi trường có nhiều đối tượng cần được bảo vệ, trong đó học sinh là trung tâm. Vì vậy, người quản lý không thể chỉ chờ sự việc xảy ra mới tổ chức kiểm tra, xử lý. Từ an toàn trường học, phòng cháy, chữa cháy, phòng, chống bạo lực học đường, tai nạn thương tích đến an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường, tất cả cần được nhận diện nguy cơ, xây dựng phương án và kiểm tra thường xuyên. Quản trị tốt là dự báo tình huống và loại trừ nguy cơ trước khi có sự việc gây hậu quả đáng tiếc.

Một phương diện khác không thể thiếu trong xây dựng văn hóa quản trị học đường là nêu gương. Người đứng đầu nhà trường phải là người thực hành trước những chuẩn mực mà mình yêu cầu giáo viên, nhân viên và học sinh thực hiện. Muốn giáo viên trung thực trong đánh giá, người quản lý phải công tâm; muốn học sinh tôn trọng kỷ luật, cán bộ quản lý phải nghiêm túc chấp hành quy định; muốn xây dựng môi trường dân chủ, người đứng đầu phải lắng nghe và tôn trọng những ý kiến khác biệt. Sự nêu gương cần được thực hành qua cách ứng xử trong công việc hằng ngày, nhất là khi phải lựa chọn giữa lợi ích cá nhân và lợi ích chung.

Cũng cần thấy rằng, văn hóa quản trị không đồng nghĩa với việc siết chặt mọi hoạt động bằng mệnh lệnh hành chính. Một nhà trường có văn hóa phải tạo được môi trường để giáo viên yên tâm cống hiến, học sinh được tôn trọng, phụ huynh được lắng nghe và mỗi thành viên đều có cơ hội tham gia vào những công việc chung trong phạm vi trách nhiệm của mình. Người lãnh đạo cần biết khuyến khích sáng tạo, bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung; đồng thời kiên quyết ngăn chặn biểu hiện lợi dụng dân chủ, tùy tiện nhân danh đổi mới hoặc núp bóng tập thể để né tránh trách nhiệm.

Suy cho cùng, văn hóa quản trị học đường phải trở thành chuẩn mực chi phối mọi quyết định và hành động của nhà trường. Một môi trường giáo dục không thể thuyết phục học sinh về sự trung thực nếu chính hoạt động quản lý thiếu minh bạch; không thể giáo dục các em về công bằng nếu việc phân công, đánh giá, khen thưởng còn thiên vị; không thể dạy các em về trách nhiệm nếu người đứng đầu tìm cách né tránh trách nhiệm khi xảy ra sai phạm.

Xây dựng văn hóa học đường vì thế không thể chỉ bắt đầu từ việc yêu cầu học sinh thay đổi hành vi hay giáo viên nâng cao đạo đức nghề nghiệp. Quá trình ấy phải bắt đầu từ chính văn hóa lãnh đạo, quản lý và thực thi trách nhiệm của những người đứng đầu. Bởi một nhà trường có văn hóa trước hết phải là một nhà trường được quản trị bằng nguyên tắc, pháp luật, sự liêm chính, công tâm và tinh thần trách nhiệm.

Tóm lại, muốn xây dựng một nhà trường văn hóa, trước hết phải xây dựng được văn hóa trong quản trị nhà trường. Nếu ví văn hóa học đường là một ổ khóa thì văn hóa quản trị chính là chìa khóa để khai mở những sức mạnh văn hóa tiềm ẩn bên trong ổ khóa ấy.

BẢO LINH