Một khảo sát quốc tế do Google và Ipsos công bố năm 2026 với 21.000 người tại 21 quốc gia cho thấy 74% người sử dụng AI cho biết họ dùng AI để tự học điều mới hoặc hiểu một vấn đề phức tạp. Những con số ấy cho thấy AI đang nhanh chóng trở thành một công cụ học tập phổ biến.
Thực tế cho thấy, không ít người đã tận dụng AI để tự học, chuyển đổi nghề nghiệp, xây dựng sản phẩm và mở ra những cơ hội mới.
Gabriel Petersson, một thanh niên Mỹ từng bỏ học trung học, đã tự học machine learning với sự hỗ trợ của ChatGPT và sau đó gia nhập OpenAI, tham gia đội ngũ phát triển Sora. Điều đáng chú ý là Petersson không “học thuộc” kiến thức do AI cung cấp. Anh bắt đầu từ một vấn đề cụ thể, rồi liên tục đặt câu hỏi, bóc tách vấn đề cho đến khi hiểu được bản chất.
Ở một hướng khác, Chandler Nguyen, một người sống tại Mỹ làm nghề quảng cáo không có nền tảng lập trình. Ông dùng ChatGPT làm người hướng dẫn để tự học coding, sau đó học thêm các khóa machine learning, cybersecurity, React, Django... và từng bước tự xây dựng các sản phẩm AI thực tế. Năm 2025, Chandler Nguyen cho ra mắt AI podcast generator và một nền tảng marketing dùng 9 AI agents. Năm 2026 tiếp tục xây dựng các sản phẩm AI khác.
    |
 |
| Ảnh minh họa do ChatGPT tạo. |
Tại Việt Nam, Bùi Lê Chí Bảo là một trường hợp đáng chú ý. Từ khi còn học lớp 6, Bảo đã tự mày mò học viết code và làm website. Sau này, anh phát triển Selfomy thành nền tảng hỗ trợ dạy và học có ứng dụng AI, được nhiều trung tâm giáo dục sử dụng.
Điểm chung ở những con người này là họ không coi AI là “cỗ máy trả lời”. Họ coi AI như một người thầy luôn sẵn sàng đối thoại, một người hướng dẫn có thể giải thích lại điều chưa hiểu, một người đồng hành có thể cùng thử nghiệm và sửa sai.
Trải qua quá trình nghiên cứu, tôi cho rằng, việc con người sử dụng AI trong tương lai sẽ ngày càng phổ cập. Nhưng muốn biến AI thành một người thầy, một người bạn đồng hành và một công cụ phát triển năng lực, theo tôi, người học cần xây dựng một nguyên tắc ngắn gọn là “5T” (tư duy, tìm hiểu, thực hành, thẩm định, tự chủ).
Chữ “T” đầu tiên trong quy trình tự học với AI là “tư duy”. Trước mỗi vấn đề, người học hãy tự trả lời các câu hỏi: Tôi đã và chưa biết gì về vấn đề? Nguyên nhân nằm ở đâu? Tôi dự đoán kết quả thế nào? Tôi sẽ giải quyết vấn đề bằng cách nào?... Sau đó mới hỏi AI.
Để chắc chắn hơn, người học có thể yêu cầu AI “gợi ý từng bước”, đặt câu hỏi ngược, đưa ra các trường hợp tương tự hoặc chỉ ra điểm yếu trong cách suy nghĩ của mình. Cách học này giữ cho bộ não vẫn ở vị trí trung tâm. AI là một người đối thoại buộc người học phải suy nghĩ rõ hơn.
Chữ “T” thứ hai trong quy trình tự học với AI là “tìm hiểu”. Tức là, sau khi đã có tư duy ban đầu, người học sử dụng AI để mở rộng phạm vi vấn đề để tìm hiểu kỹ hơn về chúng.
Đây là một ưu thế rất lớn của AI. Một người mới bắt đầu học kinh tế có thể yêu cầu AI giải thích một khái niệm theo trình độ phổ thông, sau đó yêu cầu nâng lên trình độ đại học. Người học ngoại ngữ có thể yêu cầu AI đóng vai người bản ngữ để hội thoại. Người học viết có thể đưa một bài viết cho AI phân tích cấu trúc, lập luận, ngôn ngữ và những điểm còn yếu. Người học lập trình có thể yêu cầu AI giải thích một đoạn mã, chỉ ra lỗi và đưa ra những bài tập tương tự.
Người học yêu cầu AI giải thích một vấn đề từ dễ đến khó; đưa ra ví dụ và phản ví dụ; so sánh các quan điểm khác nhau; đặt câu hỏi kiểm tra sau mỗi phần kiến thức; phát hiện những chỗ người học chưa hiểu; xây dựng bài tập phù hợp với trình độ; điều chỉnh lộ trình học dựa trên kết quả thực tế.
Chữ “T” thứ ba trong quy trình tự học với AI là “thực hành”.
Một người có thể đọc hàng trăm trang tài liệu về viết báo nhưng chưa chắc viết được một bài báo hay. Có thể học rất nhiều về lập trình nhưng vẫn không tạo được một chương trình hoàn chỉnh. Có thể xem hàng trăm bài học ngoại ngữ nhưng khi gặp người nước ngoài vẫn không nói được.
Bởi tri thức chỉ thực sự trở thành năng lực khi đi qua thực hành. Do đó, tự học với AI phải gắn với việc tạo ra sản phẩm. Học ngoại ngữ thì hãy nói và viết. Học lập trình thì hãy viết mã và sửa lỗi. Học thiết kế thì hãy thiết kế. Học kinh doanh thì hãy thử xây dựng một phương án kinh doanh. Học viết thì phải viết. Chính ở khâu “làm” và “làm lại”, kiến thức mới bắt đầu trở thành kỹ năng.
Chữ “T” thứ tư trong quy trình tự học với AI là “thẩm định”.
AI thông minh nhưng không phải lúc nào cũng đúng. Nó có thể đưa ra một câu trả lời rất trôi chảy nhưng thông tin chưa chính xác; có thể viện dẫn một nguồn không tồn tại; có thể nhầm lẫn giữa những dữ kiện gần giống nhau. Vì vậy, một kỹ năng đặc biệt quan trọng của người tự học thời AI là khả năng thẩm định.
Theo kinh nghiệm tự học của nhiều người là hãy hỏi AI, “vì sao?”, “bằng chứng ở đâu?”; “có quan điểm trái chiều nào không?”; “thông tin này có thể kiểm chứng ở nguồn nào?”; “nếu giả định ban đầu sai thì kết luận sẽ thay đổi ra sao?”... Lúc ấy, AI trở thành đối tượng để phản biện chứ không còn là “người phán quyết”.
Đặc biệt, với những kiến thức liên quan đến lịch sử, khoa học, pháp luật, y tế, chính sách, tài chính hoặc những vấn đề cần độ chính xác cao, AI chỉ nên là một bước trong quá trình tìm hiểu. Người học cần kiểm tra tài liệu gốc, nguồn chính thống và những bằng chứng độc lập.
Chữ “T” cuối trong quy trình tự học với AI là “tự chủ”.
Một người tự học với AI càng lâu mà càng không thể tự làm nếu thiếu AI thì chưa chắc đã học hiệu quả. Ngược lại, nếu sau một thời gian sử dụng AI, người đó có thể tự đọc, tự phân tích, tự viết, tự giải quyết vấn đề và chỉ tìm đến AI khi cần mở rộng hoặc kiểm tra thì đó mới là dấu hiệu của sự tiến bộ. Vì vậy, thỉnh thoảng người học nên “đóng AI”.
Hãy thử viết một bài mà không nhờ AI sửa trước. Hãy thử giải một bài toán mà không hỏi đáp án. Hãy thử trình bày một vấn đề bằng trí nhớ và hiểu biết của mình. Hãy thử làm lại sản phẩm từng được AI hỗ trợ. Nếu vẫn làm được, nghĩa là AI đang giúp mình mạnh lên. Nếu không làm được, có thể mình đang phụ thuộc vào AI nhiều hơn là đang học cùng AI.
Phương pháp “5T” trong tự học với AI tôi xây dựng không đứng rời rạc mà đan cài thành một vòng tròn khép kín: Tư duy → tìm hiểu → thực hành → thẩm định → tự chủ → rồi lại quay về tư duy ở một tầm cao mới.
AI có thể giúp chúng ta đi nhanh hơn, cung cấp kho tàng thông tin khổng lồ và rút ngắn con đường tiếp cận tri thức. Tuy nhiên, đi nhanh không đồng nghĩa với đi đúng, và có nhiều dữ liệu không có nghĩa là có năng lực. Tự học trong kỷ nguyên số không phải là học cách để máy làm thay, mà là sử dụng AI như một bệ phóng để bản thân tư duy sắc sảo hơn, thấu hiểu sâu sắc hơn và hành động quyết liệt hơn.
Cánh cửa tri thức mở ra nhờ công nghệ là vô tận, nhưng bước qua cánh cửa ấy ra sao, đi đến đâu và biến những gì học được thành bản lĩnh của chính mình vẫn là hành trình mà không một cỗ máy nào có thể đi thay con người. AI mãi mãi là phương tiện, còn người học mới là chủ thể quyết định sự trưởng thành của chính mình.
ThS NGUYỄN THANH KHIẾT