Một sáng mùa thu, tôi theo dòng khách bước qua cổng Văn Miếu-Quốc Tử Giám, rồi qua Đại Trung Môn, men theo con đường lát gạch tới Khuê Văn Các... Công trình có khoảng trống bên dưới để ngỏ lối đi, dẫn bước du khách vào sâu trong khu di tích.
Được xây dựng năm 1805, Khuê Văn Các có kiến trúc đối xứng, dựng trên nền vuông cao lát gạch Bát Tràng. Tầng dưới gồm 4 trụ gạch, để thoáng cả 4 phía, nâng đỡ tầng gác bằng gỗ bên trên. Hai tầng mái lợp ngói ống, các góc mái được trang trí bằng đất nung. Diềm gỗ chạm trổ cùng lan can con tiện bao quanh tạo nên vẻ tao nhã cho công trình. Điểm nhấn là ô cửa tròn ở mỗi mặt gác với những thanh gỗ tỏa ra tượng trưng cho tia sáng của sao Khuê-biểu tượng của văn chương trong quan niệm xưa.
    |
 |
Toàn cảnh Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh: TUẤN HUY
|
Từ cổng Văn Miếu-Quốc Tử Giám đến khu Thái Học, khu nội tự được chia thành 5 khu vực, nối tiếp nhau trên một trục đường chính. Qua một cổng là một khoảng sân và công trình khác. Các lớp cổng phân chia không gian, còn khoảng sân tạo độ thoáng giữa các nếp nhà, dẫn người đi lần lượt từ sân vườn bên ngoài vào khu thờ tự bên trong. Cây xanh xen giữa mái ngói, tường gạch và lối đi. Qua Khuê Văn Các là giếng Thiên Quang hình vuông, hai bên có các dãy nhà bia tiến sĩ ghi danh những người đỗ đạt trong các khoa thi từ năm 1442 đến 1779. Theo cách lý giải biểu tượng truyền thống, giếng vuông tượng trưng cho đất, còn ô cửa tròn trên Khuê Văn Các tượng trưng cho trời, thể hiện quan niệm về sự hòa hợp giữa trời và đất. Các dãy bia được bố trí đối xứng qua giếng.
Khu thờ tự với nhà Bái Đường có 9 gian, 40 cột gỗ. Các cột bằng gỗ lim nâng đỡ mái ngói mũi hài, mặt trước mở ra sân Đại Bái. Nhà Bái Đường là nơi diễn ra các nghi lễ tế tự. Phía sau là điện Đại Thành, tòa điện chạy song song với nhà Bái Đường, cũng gồm 9 gian nhưng xây tường kín 3 mặt, phía trước có hệ thống cửa gỗ, tạo không gian trang nghiêm để thờ các bậc hiền triết. Cách bố trí cho thấy sự phân biệt rõ giữa nơi hành lễ phía trước và nơi đặt tượng thờ phía sau.
Cuối trục đường là khu Thái Học được xây dựng trên nền đất xưa của Quốc Tử Giám. Khu này được xây dựng theo phong cách kiến trúc truyền thống với hai công trình chính là Tiền Đường và Hậu Đường. Tiền Đường dành cho các hoạt động văn hóa, giáo dục; Hậu Đường gồm hai tầng, thờ thầy giáo Chu Văn An và 3 vị vua có công với sự hình thành, phát triển của Văn Miếu-Quốc Tử Giám. Không gian ấy vừa dành để tưởng nhớ tiền nhân, vừa phục vụ các hoạt động tiếp nối truyền thống hiếu học.
Theo TS Đường Ngọc Hà, Phó giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám, việc tu bổ từng công trình phải giữ được sự hài hòa với không gian chung của di tích. Do đó, khi sửa một mái nhà hay bức tường, cần chú ý đến cả bố cục và cảnh quan xung quanh, đồng thời ưu tiên gìn giữ, gia cố những phần kiến trúc gốc còn lại của công trình. Theo TS Đường Ngọc Hà, một số công trình đã được sửa chữa nhiều lần khiến việc phân biệt cấu kiện gốc với phần thay thế không đơn giản. Tư liệu và bản vẽ cũ cũng không còn đầy đủ. Vì vậy, Trung tâm hướng tới việc theo dõi tình trạng công trình thường xuyên hơn, số hóa hồ sơ và nghiên cứu kỹ lịch sử, vật liệu, kiến trúc trước mỗi đợt tu bổ.
Cùng với bảo tồn, Trung tâm còn tổ chức các chương trình giáo dục di sản, trưng bày chuyên đề và các hoạt động trải nghiệm nghề thủ công. Vào buổi tối, Chương trình “Tinh hoa đạo học” sử dụng ánh sáng, hoạt động trải nghiệm và trình chiếu 3D mapping để kể chuyện trong không gian di tích. TS Đường Ngọc Hà cho biết: "Những hoạt động này được tổ chức phù hợp với kiến trúc, cảnh quan và yêu cầu bảo tồn. Cách kể có thể thay đổi nhưng công trình vẫn phải được gìn giữ".
MINH HÂN