Nhiều thị dân sống lâu ở những đô thị cổ, không kể lớn nhỏ, thường đậm nặng một ký ức phố. Đấy có thể là vài con phố cũ, nơi bâng khuâng dăm ba căn nhà tuổi đời đã hơn cả thế kỷ, nằm xen lẫn với vài ngôi chùa, ngôi đền mái ngói thơm nâu, khuôn viên sum sê vẫn còn rêu phong gốc cổ thụ. Thỉnh thoảng có hồ, có lô nhô vài cao ốc, may mắn thay không quá ồn tạp, chỉ cho thuê văn phòng hay cửa hàng bán đồ “xịn”. Đấy cũng có thể là mấy phố ven đô, xa xưa là những làng nghề độc đáo gia truyền vang danh một thời, thấp thoáng ẩn hiện thời gian màu cổ tích. Hoặc đấy cũng có thể là một phố nhỏ uể oải tiêu tao, trầm trầm lãng mạn, nơi lưu giữ nụ hôn đầu của trong trắng mối tình đầu. Nó không cần có vài ba ngôi biệt thự để tỏ vẻ kiêu sa. Nó chỉ cần có mấy căn nhà hai tầng xinh xắn, ươn ao nắng vàng mơ hồ giàn hoa giấy phủ nhẹ ban công, lững lờ một cánh cửa sổ khép hờ. Rồi thấp thoáng quyến rũ tiếng dương cầm có hình thiếu nữ hay thiếu phụ. Buổi trưa thì tưới hoa, buổi chiều thì đọc sách. Khi một chàng trai nào đó đi ngang vỉa hè, đăm đắm, dịu dàng ngước nhìn, thì chợt nhiên có một ánh mắt nồng nàn nhìn trộm lại. Đại loại ký ức phố thường được nuôi dưỡng bằng những nỗi nhớ thanh sạch cao cả mà nhiều người tử tế, chân thành vẫn gọi đấy là văn hóa.
Với nhiều người Hà Nội không kể tuổi, có hai dạng phố thường ám ảnh lúc tha hương, đó là phố sách và phố chợ. Ở một thời chưa xa, Hà Nội có nhiều hiệu sách lừng danh, hoặc bán hoặc cho thuê. Những quán cho thuê sách bây giờ đã tuyệt truyền. Tại sao? Khi nghe câu hỏi không khó ấy, một ông chủ quán thuê sách ở phố Bà Triệu đã mất rồi, vốn xuất xứ là thầy giáo dạy văn đại học đã trả lời bằng cách thở dài. Khóe mắt nhăn nheo chân chim nghèn nghẹn. Cụ Nguyễn Khuyến từng viết "Tuổi già hạt lệ như sương...", cũng không hẳn là vô lý. Còn tất nhiên các cửa hàng bán sách cả cũ lẫn mới giờ đây vẫn còn nhiều, cho dù ở phố sách khét tiếng Đinh Lễ không hiếm cửa hàng sách đã thật sự trở thành cửa hàng. Người ta bán túi xách, bán cà phê, bán thức ăn đường phố cho nhan nhản khách du lịch. Vui hay buồn đây. Bởi đơn giản, so với việc đọc sách, những thao tác nghe nhìn trên mạng xã hội có vẻ tiện lợi hơn, nhưng chắc chắn nông nổi hơn. Khi đọc sách, người ta thường được nghĩ, một quyền năng ưu tú chỉ có ở những sinh vật cao cấp. Khi được nghĩ, con người luôn có ý thức phản tỉnh để mình thanh tẩy thoát khỏi đám bụi dung tục đời thường. Hầu hết nhân vật lỗi lạc trong lịch sử nhân loại đều là những độc giả vĩ đại. Nói chung, đọc sách dễ dàng làm đàn ông trở nên cao thượng, can đảm, đàn bà trở nên ôn nhu, thủy chung. Và hơn hết, họ sâu sắc biết yêu thương đất nước, dân tộc, nơi có những người thân thiết như bố mẹ của họ, bằng hữu của họ, đặc biệt là người tình của họ. Vì vậy, biết đọc sách là một hạnh phúc giản dị đáng quý, nó hao hao gần với khái niệm tu thân.
    |
 |
Bạn đọc tại Phố sách Hà Nội. Ảnh: TTXVN
|
Đọc sách là văn hóa, có lẽ chẳng cần phải tranh luận. Mà văn hóa là một trong những trụ đỡ để một quốc gia, một dân tộc thăng hoa và trường tồn. Có lẽ vì thế mà ngay trong buổi bình minh của cuộc cách mạng giải phóng dân tộc khỏi ách thống trị của thực dân Pháp, Tổng Bí thư Trường Chinh đã soạn thảo “Đề cương về văn hóa Việt Nam” năm 1943. Sự tồn tại hào hùng của bất cứ dân tộc nào, trong bất cứ hoàn cảnh địa lý nào cũng nhờ phần lớn vào nội lực văn hóa thâm hậu riêng biệt. Và cái nội lực độc đáo này, thường được thể hiện ở những con người cụ thể tinh hoa hay còn gọi là danh nhân văn hóa mà Bác Hồ kính yêu là minh chứng. Và cũng từ nội lực đó, người Việt đã bảo đảm được một nền văn minh đích thực cao không kém những nền văn minh xung quanh đang lăm le xâm nội. Hạnh phúc thay cho nước Việt, hơn ngàn năm nay chúng ta luôn sở hữu nội lực thiêng liêng ấy. Và nó thể hiện sâu sắc trong cách người Việt viết sách và đọc sách. Phố sách ở Hà Nội làm sao có thể mất, làm sao không miên viễn ám ảnh.
Dạng phố thứ hai được nhớ nhiều là phố chợ. Hà Nội có phố trong chợ, có chợ trong phố. Tuổi của phố đương nhiên thua tuổi của chợ, cho dù sử sách Việt chưa thấy chép ngôi chợ đầu tiên là ở đâu và khi nào. Chỉ biết rằng chợ xuất hiện ở Hà Nội từ rất lâu, nhiều nhà nghiên cứu khẳng định nó đã manh nha có mặt từ thời Thăng Long còn mang tên là Long Đỗ rồi Đại La, cứ có cư dân sinh hoạt đông đúc là có chợ. Có phải vậy chăng mà một đoạn dài Hà Nội tự hào mang tên Kẻ Chợ. Địa điểm họp chợ thường ở nơi cửa thành, bến sông, hoặc một bãi đất rộng thông thoáng thuận tiện cho người ta đến trao đổi mua bán đủ loại hàng hóa, đương nhiên chủ yếu là thực phẩm thiết thực cho mưu sinh ngày thường. Lúc ấy chợ được mở theo phiên, hao hao như những phiên chợ bây giờ ở những vùng núi cao thượng du nước Việt. Có chợ rồi, hiển nhiên sẽ có phố. Bởi đơn giản từ nguyên của chữ “phố”, là chỉ những sạp hàng kê liền nhau. Không phải ngẫu nhiên mà rất nhiều tên phố được lấy theo tên chợ. Phố Hàng Bè này, phố Hàng Da này, phố Đồng Xuân này...
Nhân vật chính, thậm chí là chủ nhân của những kiểu nửa phố, nửa chợ đấy đương nhiên là các bà, các mẹ, các chị, đặc biệt là đông đảo các thiếu nữ. Đám thiếu nữ này quả thật rất độc đáo, hầu hết đều vừa biết cắm hoa vừa biết nói tục. Một “phẩm tính” rất dễ nhận ở họ là ăn quà vặt. Thiếu nữ người Việt thì ở vùng, miền nào cũng thích ăn quà, thậm chí nhiều em “hotgirl” bây giờ còn thích ăn cả những thứ quà khó nhai như xe hơi hay sổ đỏ. Có điều, đã thiếu nữ ở phố-chợ thì một sở thích tuyệt khoái là được ngồi lê la ăn quà bất kể không gian lẫn thời gian. Lúc ấy, sao mà các nàng tinh tế, hồn nhiên đáng yêu đến thế. Phần lớn những mối tình đầu của bọn con giai phố cũ đều long lanh ám ảnh về cái lần đầu chợt nhìn thấy nàng đang tưng bừng húp bún ốc. Trời ơi, môi mới đỏ làm sao, má mới hồng làm sao. Có lẽ vì thế mà những trưa hè rừng rực nắng luôn nườm nượp các thiếu nữ đẹp như mơ xếp hàng đôi ngồi chen chúc quanh một hàng bún mà hầu như chợ nào cũng có. Khi ăn xong đứng lên, tất thẩy như đều bay bổng thanh thoát. Có nàng vừa lấy khăn tay chấm chấm mồ hôi má, vừa hổn hển thú nhận là mình đã sụt đi hẳn cả nửa cân. Mọi kiểu giảm béo ở mấy phòng “gym” bây giờ thực sự thua xa. Đám bán hàng rong quanh các khu phố chợ nhẵn mặt các nàng bởi họ là khách quen của đủ loại phở bò, phở gà, xôi chè, bún thang, bánh cuốn, miến trộn... Đám bán hàng thuộc khách tới mức khó tin. Chẳng bao giờ thấy họ hỏi những câu xã giao chiều khách vớ vẩn kiểu như “em vẫn ăn như hôm qua nhé” hay “ả vẫn thịt lườn xé còn nàng kia nước trong đúng không”. Bởi khách đã ăn ở đây cả ngàn lần, nên chỉ cần kiên nhẫn ắt sẽ có một bát bốc khói thơm lừng đúng ý. Hoặc một chút nước béo vừa đủ, hoặc thêm mấy nhánh hành trần hay mấy miếng mề thái vát. Cả trăm bát không bát nào giống bát nào. Được ăn cầu kỳ như thế thì làm gì mà đám thiếu nữ phố chợ chẳng sắc sảo săm soi yểu điệu. Có thể nói không ngoa rằng, văn hóa “chén” quà vặt là một trong những thói quen tinh túy đã làm lên một Hà Nội nghìn năm thanh lịch.
Chợ và phố ở Hà Nội luôn quấn quýt với nhau, kể cả khi chợ long đong không cố định nằm trên một con phố. Trước khi đất nước thống nhất, người Hà Nội không dùng thuật ngữ “chợ cóc” hoặc “chợ dù”. Thế nhưng nó từng có một kiểu chợ cực kỳ độc đáo, chợ Đuổi. Tuổi đời của nó không hề kém chợ Cửa Nam, chợ Mơ, chợ Châu Long, chợ Ngọc Hà hay chợ Bưởi. Thời Pháp thuộc, khi “khán chợ” (nôm na là bảo vệ chợ Hôm) đóng cổng, thì những người bán hàng chưa hết bị đuổi chạy xuống phía cuối phố Bà Triệu hoặc đoạn phố Tuệ Tĩnh bây giờ. Giá cả thường phải chăng và nườm nượp người. Nó đã đi vào ca dao của Hà thành thanh lịch. “Chợ Đuổi họp lúc chiều tà. Chợ Hôm họp sáng, chợ Hàng Da họp chiều”. Chợ ở phố đã thành một phần văn hóa phi vật thể ở linh địa Rồng bay. Không phải ngẫu nhiên mà ở các thành phố phát triển văn minh bậc nhất cỡ như New York, Tokyo, Paris... thì tòa thị chính luôn giữ gìn một kiểu chợ cũ kỹ. Chợ Notting Hill ở London chẳng hạn, nó chính là một điểm du lịch lừng danh thế giới. Bộ phim lãng mạng quay ở cái chợ đó, lấy đi không biết bao nhiêu nước mắt của đám thị dân càng ngày càng vô cảm.
Phố ở quanh chợ là những căn cứ đầu tiên để cho một đô thị hình thành. Trong cuốn khảo luận khét tiếng “Chiến thắng của đô thị” (Nhà xuất bản Hội Nhà văn-2022), giáo sư kinh tế của Đại học Harvard là Edward Glaeser ra sức phản đối lại Mahatma Gandhi khi vĩ nhân này luôn khăng khăng, Ấn Độ đích thực không tìm thấy ở thành phố mà ở trong các ngôi chợ làng. Liệu giáo sư có đúng không, khi đưa ra cái slogan thời thượng “Thế giới phẳng và thành phố cao”. Hỡi ơi, nếu cứ bỏ chợ rồi xây các siêu thị lên “cao, cao mãi” thì các cư dân quanh đó hình như càng ngày lại càng lùn đi.
Phố sách và phố chợ ở Hà nội sẽ không bao giờ mất, bởi nó giữ cho phố một độ cao khả dĩ nhờ truyền thống văn hóa đậm đà dân tộc tính. Phố sách giống như những đứa con giai, con gái đang mạnh mẽ trưởng thành, nhưng phố chợ chính là tấm lòng tần tảo của một người mẹ, người bà, luôn chăm chút cho sự trưởng thành của đứa con ấy. Những nét văn hóa ấy cũng chính là sức mạnh mềm để Hà Nội phát triển nhanh, bền vững nhưng giàu bản sắc...
Nhà văn NGUYỄN VIỆT HÀ