Vào hội trường của một đơn vị để dự hội nghị, tôi bắt gặp trong góc phòng trưng bày khá nhiều bài dự thi tìm hiểu lịch sử, truyền thống được trình bày công phu trên những tấm gỗ, có cả bánh xe để tiện di chuyển. Nhìn những sản phẩm được chăm chút kỹ lưỡng ấy, tôi chợt nghĩ: Với một cuộc thi tìm hiểu kiến thức, điều quan trọng nhất chẳng phải là sự hiểu biết của người dự thi hay sao?

Đem chuyện này kể với một đồng nghiệp, anh cười và gọi tôi là “người tối cổ”. Theo anh, cách làm ấy không hiếm ở nhiều cơ quan, đơn vị, địa phương vì nó được cộng thành tích, được lên lương trước hạn nếu đoạt giải cao. Vì giải, họ đầu tư cả tiền lẫn công sức, phân công nhiệm vụ chẳng khác nào chuẩn bị cho một trận đánh. Người có khả năng chữ nghĩa được giao làm bài, viết cảm nhận, thậm chí thuê người viết chuyên nghiệp; phần trình bày, trang trí thì thuê các cửa hàng dịch vụ quảng cáo chuyên sâu. Trước khi nộp sản phẩm, có người còn tranh thủ ý kiến thành viên ban giám khảo để điều chỉnh "tác phẩm".

leftcenterrightdel

 Văn hóa... hình thức!. Minh họa: LÊ ANH

Nghe đồng nghiệp kể, tôi bắt đầu để ý nhiều đến những biểu hiện của bệnh hình thức trong đời sống. Tôi thấy có hai vấn đề xảy ra. Một là coi trọng hình thức, lấy hình thức là “vật dẫn” để truyền nội dung đến con người, xã hội một cách chuyên nghiệp. Đây là hành động đáng khen và là mục tiêu hướng tới trong xã hội hiện đại. Điều tôi quan tâm là ở bình diện thứ hai, lấy hình thức để che đi nội dung sơ sài, chưa nhiều giá trị. Việc này gần giống bản chất câu chuyện những bài dự thi được làm công phu, trang trí cầu kỳ tôi đã gặp. Có thể lấy một vài ví dụ điển hình.

Trong công tác quản lý, có những cuộc họp được chuẩn bị rất kỹ, tài liệu dày, báo cáo đẹp, kết luận nhiều, nhưng sau cuộc họp, công việc vẫn chuyển biến chậm chạp.

Nếu trước đây, bệnh thành tích thường thể hiện qua những bản báo cáo nhấn mạnh ưu điểm, lựa chọn những con số thuận mắt và nói nhẹ đi những hạn chế, thì nay, ở một số nơi, việc làm báo cáo còn được nâng lên bằng làm phim, clip minh họa công phu. Để chuẩn bị cho hội nghị, có cán bộ, nhân viên phải thức thâu đêm dựng phim, chỉnh sửa hình ảnh.

Trong giáo dục, nhiều nhà trường chú trọng điểm số, tỷ lệ tốt nghiệp hay thành tích thi đua. Người ta có thể quên mất mục tiêu cốt lõi là giúp người học có kiến thức, kỹ năng và khả năng tư duy độc lập. Trong các phong trào, cuộc vận động, lễ phát động có thể rầm rộ, khẩu hiệu có thể rất hay, hình ảnh tuyên truyền có thể đẹp mắt, nhưng điều quyết định vẫn là những việc được làm sau đó và kết quả thực tế ra sao.

Ở lĩnh vực công, hình thức tổ chức một sự kiện nào đó nhanh chóng trở thành địa chỉ để rút kinh nghiệm. Nếu công tác tổ chức sự kiện liền mạch, thông suốt, trọng thị, ấn tượng và được khen ngợi thì sẽ được phổ biến và được các tập thể khác áp dụng. Chẳng hạn, việc tổ chức bữa ăn phụ vào giờ nghỉ giải lao trong hội họp hiện nay đã lan đến tận cấp xã, phường nhiều nơi, cho dù thời gian của hội nghị cũng không quá giờ cơm trưa. Xin nói thêm, mô hình này vốn được du nhập từ nước ngoài chứ không phải xuất phát từ chính nhu cầu và văn hóa Việt Nam.  

Còn trong đời sống cá nhân, không ít người sẵn sàng chi tiêu vượt khả năng để tổ chức cưới hỏi, ma chay thật lớn, hoặc tô vẽ một cuộc sống hoàn hảo trên mạng xã hội, chỉ vì sợ thua kém hay muốn được người khác ngưỡng mộ. Có những đám cưới khoe vàng được truyền thông rầm rộ thể hiện đẳng cấp trọc phú mà trong lịch sử văn hóa Việt Nam chưa từng thấy.

Ở khía cạnh khác, nắm bắt tâm lý con người vốn yêu cái đẹp, thích những gì bắt mắt và dễ bị thu hút bởi vẻ ngoài hào nhoáng, nhiều cá nhân, tổ chức đã biến hình thức thành phương thức kinh doanh. Thay vì đầu tư chất lượng sản phẩm thì họ vung tiền làm bao bì đẹp; thuê và trang trí cửa hàng sang trọng, quảng cáo bắt mắt cùng những lời giới thiệu đầy sức thuyết phục để hút khách hàng nhanh chóng đưa ra quyết định mua sắm. Họ bỏ tiền mua các danh hiệu, thương hiệu, tạo dựng lòng tin với người tiêu dùng. Trong môi trường số, các trang bán hàng được thiết kế chuyên nghiệp, hình ảnh lung linh và sử dụng tương tác ảo làm bằng chứng về uy tín để dẫn dụ người mua. Vẻ ngoài càng hoàn hảo, khách hàng càng dễ quên mất câu hỏi về giá trị thực sự của sản phẩm là gì?

Những biểu hiện ấy diễn ra ở các bối cảnh khác nhau, nhưng có một điểm chung: Cái dễ nhìn thấy được coi trọng hơn giá trị thực chất.

Vì sao những hiện tượng nghịch lý ấy có đất sống, tồn tại dai dẳng?. Xin thưa ngay, bởi hình thức thường dễ nhìn, dễ đếm, dễ trình bày và cũng dễ tạo ấn tượng. Một hội trường đông đủ, một báo cáo đẹp, một bộ hồ sơ hoàn chỉnh hay một sản phẩm được trang trí bắt mắt đều có thể được nhìn nhận ngay lập tức. Trong khi đó, chất lượng công việc, sự trưởng thành về nhận thức, hiệu quả lâu dài hay những chuyển biến thực chất lại cần thời gian để kiểm chứng.

Hậu quả của việc trọng hình thức không chỉ nằm ở sự lãng phí mà còn ở vấn đề khác. Nó tạo ra môi trường công tác lệch chuẩn. Khi những gì dễ nhìn thấy trở thành thước đo chủ yếu, người có năng lực thực chất nhưng ít phô bày có thể bị lu mờ; người giỏi tạo dựng hình ảnh lại có thêm lợi thế. Khi báo cáo đẹp được coi trọng hơn sự thật, người thẳng thắn chỉ ra hạn chế có thể gặp bất lợi so với người biết lựa lời làm đẹp tình hình. Khi danh hiệu và sự tôn vinh trở thành mục tiêu, người ta dễ dành nhiều công sức để đạt được sự công nhận hơn là tạo ra giá trị xứng đáng với sự công nhận ấy.

Bởi vậy, bệnh hình thức không chỉ là chuyện một cá nhân thích phô trương hay một cơ quan tổ chức hoạt động cầu kỳ. Nó còn liên quan đến cách chúng ta tổ chức công việc, đánh giá con người và ghi nhận thành quả. Muốn khắc phục, không thể chỉ kêu gọi tiết kiệm, kêu gọi sống giản dị hay yêu cầu mọi người bớt hình thức là xong. Điều quan trọng hơn là phải xem lại những tiêu chí đánh giá, cách tổ chức sự kiện, xét khen thưởng... và trách nhiệm của người đứng đầu trên nguyên tắc mạnh dạn cắt bỏ những gì chỉ nhằm phô diễn, không tạo ra giá trị rõ ràng.

Vì một bản báo cáo trung thực về những việc chưa làm được đôi khi có ích hơn nhiều so với bản báo cáo hoàn hảo trên giấy?. Một cuộc họp ngắn gọn, giải quyết được vấn đề có giá trị hơn một hội nghị hoành tráng nhưng kết thúc mà mọi việc vẫn nguyên như cũ. Một sản phẩm dự thi có thể chưa thật đẹp về hình thức nhưng phản ánh đúng kiến thức, suy nghĩ của người làm vẫn đáng trân trọng hơn một sản phẩm lộng lẫy mà phần cốt lõi lại được người khác làm thay.

Đó cũng là lý do việc khắc phục bệnh hình thức luôn cần được đặt ra trong công tác xây dựng Đảng, xây dựng cơ quan, đơn vị và rèn luyện đạo đức, lối sống. Những chủ trương, quy định về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, khắc phục bệnh thành tích và nâng cao trách nhiệm của cán bộ, đảng viên chỉ có thể đi vào cuộc sống khi được cụ thể hóa bằng những thay đổi trong cách làm việc, cách đánh giá và cách chịu trách nhiệm. Không thể chống bệnh hình thức bằng những khẩu hiệu, những bản cam kết hay những cuộc phát động thật rầm rộ, nếu quá trình thực hiện chú trọng vẻ ngoài.

Trở lại câu chuyện những bài thi tìm hiểu được trình bày công phu trên gỗ, tôi cho rằng sự kỳ công ấy đáng trân trọng nếu xuất phát từ niềm say mê, từ mong muốn thể hiện sự hiểu biết và sáng tạo. Khi đó, tác phẩm đẹp có thể khơi gợi hứng thú, giúp nội dung trở nên sinh động và dễ tiếp nhận hơn. Vấn đề nằm ở chỗ, do coi trọng hình thức nên nội dung bị lu mờ. Như vậy thì tác phẩm làm ra khó đạt mục tiêu, yêu cầu của ban tổ chức.

Có những thứ ban đầu chỉ là cách làm, lâu dần thành thói quen. Có những điều vốn chỉ là biểu hiện bên ngoài, dần lại được dùng làm thước đo giá trị bên trong. Khi bệnh hình thức được lặp lại, lây lan, thậm chí trở thành tiêu chí đánh giá con người và công việc thì nó không còn là khuyết điểm trong cách làm. Nó có thể tạo ra chuẩn mực lệch lạc, thành tiền lệ rất khó khắc phục!

ANH HẢI