Được sự cho phép của ban giám hiệu một trường THPT ở Hà Nội, tôi bước vào một lớp học trên tầng hai của nhà trường. Giờ ra chơi, học sinh tản ra thành nhiều nhóm. Chỗ trò chuyện râm ran, chỗ cười đùa ồn ào, chỗ lại có những cử chỉ khiến người ngoài khó hiểu.

Giữa những âm thanh đan xen ấy, tôi chú ý đến một nhóm học sinh đứng hình vòng cung. Em đứng giữa xòe hai bàn tay trước ngực, sau đó úp lưng bàn tay vào nhau và liên tục chuyển động giống video múa quạt lan truyền trên mạng xã hội. Em nở nụ cười, thân người nhún nhảy dù không có nhạc. Rồi em đột ngột dừng lại cười lớn và cúi người vượt qua vòng vây của nhóm bạn. Những tiếng reo hò lập tức vang lên: “Dẻo như Khá Bảnh ấy nhỉ!”; “Mày làm đệ tử của Phạm Tuấn à?”; “Hay mình lập nhóm đi”...

Tôi bắt chuyện với các em về những video xem trên mạng xã hội. Câu chuyện nhanh chóng chuyển từ người này sang người khác, từ một động tác đang thịnh hành đến những nhân vật có cách phát ngôn, ăn mặc và hành xử khác thường. Chuyện gì các em cũng khá rành rẽ. Tôi chợt tự hỏi: Liệu những điều lệch chuẩn tồn tại bình thường trên không gian mạng có làm vẩn đục tâm hồn trong sáng của các em?

leftcenterrightdel
   

Trường THPT Lê Văn Thiêm (TP Hà Nội) giáo dục học sinh qua tổ chức các hoạt động thực tiễn, tăng nhận thức trách nhiệm và gắn kết. Ảnh: THU HÀ 

Đem trăn trở ấy trò chuyện với một người bạn là giáo viên Ngữ văn, tôi nhận được câu trả lời sâu hơn. Theo đó, trong môi trường có sự giám sát, các em có thể kiềm chế lời nói và hành vi. Nhưng những cách ứng xử lệch chuẩn tiếp nhận từ không gian mạng vẫn có thể bộc lộ khi xuất hiện điều kiện hoặc mâu thuẫn thích hợp. Ví dụ trường hợp một nam sinh vì bất mãn với bạn trong lớp không làm theo ý mình mà lập nhóm để nói xấu bạn. Thành viên nhóm là những thanh niên ngoài xã hội. Họ sử dụng những lời lẽ thô tục, cắt ghép hình ảnh nhằm định hướng các thành viên, rồi kêu gọi “thanh trừng”. Rất may, một người bạn đã phát hiện dấu hiệu bất thường và báo cho giáo viên. Nhận thấy sự việc vượt quá khả năng xử lý, cô giáo đã báo cáo nhà trường và đề nghị cơ quan công an phối hợp giải quyết. Kết quả là học sinh kia bị kỷ luật rất nặng.

Thông tin trên khiến tôi không khỏi lo lắng. Bởi tôi từng trò chuyện với nhiều sinh viên, nhiều em thừa nhận sử dụng mạng xã hội từ 6 đến 8 giờ mỗi ngày, gặp gì xem nấy, càng những thông tin mới, gây tò mò thì càng thích thú.

Thực tế cho thấy, không gian mạng là điều kiện lý tưởng để nhiều cá nhân, tổ chức truyền tải, thực hiện ý định, nhằm nhiều mục đích khác nhau, trong đó có thu hút người xem, lan tỏa thông tin để được nổi tiếng và thu lợi kinh tế. Thế là đi liền với những ưu điểm cũng xuất hiện vô vàn vấn đề ảnh hưởng tới an ninh văn hóa. Trong đó nguy hại nhất là hiện tượng biến sự việc lệch chuẩn, bất thường thành bình thường, hòa vào đời sống xã hội.

Đi đầu trong gây nguy hại đến an ninh văn hóa là nhóm tán phát sản phẩm đồi trụy, cổ xúy lối sống lệch lạc; sản xuất, truyền bá ấn phẩm sách, báo, tạp chí có nội dung đi ngược quan điểm, đường lối của Đảng, Nhà nước, chia rẽ đoàn kết. Phổ biến nhất là bình thường hóa ngôn ngữ tục tĩu, hành vi bạo lực và những cách ứng xử đi ngược lại các chuẩn mực văn hóa. Một số cá nhân còn cố tình tạo ra những phát ngôn gây sốc, hành động phản cảm, thậm chí xúc phạm người khác để thu hút sự chú ý. Đáng lo ngại là những trường hợp dùng mạng xã hội để khơi ngòi mâu thuẫn, kích động tập thể giải quyết mâu thuẫn gây tổn hại ngoài đời thực.

Những vụ việc ấy được thuật toán kích hoạt, lan tỏa và xuất hiện dưới hình thức dễ nhận diện, như tiểu phẩm giải trí, hài hước, thử thách hoặc chia sẻ đời sống cá nhân. Một lời nói xúc phạm được gọi là “cà khịa”; hành vi bắt nạt được biến thành trò đùa; việc làm nhục người khác được dựng thành video để mua vui; những phát ngôn thiếu căn cứ được lan truyền như sự thật. Điều đó khiến ranh giới giữa giải trí và phản cảm, giữa hài hước và xúc phạm, giữa bày tỏ quan điểm và kích động thù ghét có nguy cơ bị xóa nhòa.

Ngày nay, với sự hỗ trợ của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), hình ảnh, giọng nói và video có thể được tạo dựng hoặc chỉnh sửa ngày càng tinh vi. Điều này khiến người tiếp nhận rất dễ nhầm lẫn giữa thật và giả, giữa ý kiến cá nhân và thông tin có căn cứ. Hậu quả là dễ làm người tiếp nhận xói mòn niềm tin, gây chia rẽ và bóp méo nhận thức về các giá trị văn hóa, nhận thức sai lệch về con người, lịch sử và xã hội.

Từ những câu chuyện trên không gian mạng lan ra ngoài đời thực và để lại hậu quả rất nhanh đã cho thấy việc bảo vệ an ninh văn hóa không thể chỉ trông chờ vào các biện pháp ngăn chặn, xử phạt sau khi sự việc xảy ra. Trong khuôn khổ bài viết, tôi đề xuất biện pháp tăng cường “sức đề kháng số” từ sớm. Ưu điểm của cách làm này là giúp người dùng không bị cuốn theo tâm lý đám đông để không tiếp tay cho hành vi sai trái. Nội dung cụ thể là thay vì cấm đoán hoặc trông chờ vào chế tài trong các văn bản quy phạm pháp luật, cần tăng cường giáo dục giúp người trẻ hiểu cách thức, cơ chế lan truyền, phân phối và khuếch đại thông tin trên mạng xã hội.

Cụ thể là cần trang bị cho học sinh, sinh viên kỹ năng kiểm chứng nguồn tin, phân biệt tin thật-giả; nhận diện bản chất nội dung thao túng cảm xúc, kích động thù ghét... Việc giáo dục cần gắn với những tình huống thực tế trên không gian mạng, giúp người trẻ biết đặt câu hỏi về nội dung gây sốc, giúp họ tránh tiếp xúc với nội dung xấu, hình thành năng lực tự đánh giá, tự điều chỉnh hành vi trong môi trường số.

Phòng ngừa theo nguyên tắc “3 không” (không tiếp tay lan truyền nội dung lệch chuẩn; không bình thường hóa hành vi lệch chuẩn; không thờ ơ trước hành vi xâm hại người khác) trong ứng xử trên không gian mạng.

Chủ động tạo dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, lấy giá trị tích cực làm nền tảng. Cần khuyến khích các cơ quan báo chí, tổ chức văn hóa, nhà trường, nghệ sĩ và những người sáng tạo nội dung tham gia lan tỏa các giá trị văn hóa chân-thiện-mỹ giàu tính hiện đại, gần gũi với công chúng trẻ.

Nhà trường cần đưa kỹ năng ứng xử trên không gian mạng vào giáo dục kỹ năng sống, tổ chức phân tích tình huống thực tế, đồng thời phát hiện sớm những biểu hiện như bắt nạt trực tuyến, bị lôi kéo vào trào lưu nguy hiểm hoặc có dấu hiệu bị thao túng tâm lý. Tổ chức giao bài tập ngoại khóa hoặc mở cuộc thi phạm vi hẹp, khuyến khích các em sáng tác nội dung số lành mạnh.

Phát huy trách nhiệm của gia đình để nâng cao năng lực tự bảo vệ văn hóa. Cha mẹ cần tích cực trò chuyện, lắng nghe và hướng dẫn con sử dụng mạng an toàn, thay vì chỉ kiểm soát thiết bị hoặc cấm đoán.

Không gian mạng là môi trường mở, nơi những giá trị tích cực và cả những nguy cơ cùng tồn tại, cạnh tranh ảnh hưởng. Vì thế, không thể kỳ vọng loại bỏ mọi hiện tượng lệch chuẩn chỉ bằng một biện pháp đơn lẻ. Điều cần thiết là kết hợp đồng bộ giữa giáo dục năng lực tự bảo vệ, xây dựng chuẩn mực ứng xử, phát triển nội dung văn hóa có chất lượng và hoàn thiện cơ chế quản lý, xử lý vi phạm nội bộ.

Khi mỗi công dân trẻ tỉnh táo trước thông tin, có giới hạn trong hành vi và có trách nhiệm với cộng đồng thì những hiện tượng bất thường không có cơ hội trở thành bình thường và khó bị thuật toán khuếch đại. Đó không chỉ là cách bảo vệ người trẻ trước những tác động tiêu cực của môi trường số mà còn là nền tảng xây dựng thế trận an ninh văn hóa vững chắc từ mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng.

Luật sư NGUYỄN CỬU VĨNH