Thực chất, văn hóa dân chủ là dân chủ đã phát triển ở mức cao. Đó là hệ thống các giá trị, chuẩn mực, niềm tin và phương thức ứng xử xã hội, nơi mỗi cá nhân tự giác nhận thức, thực hành quyền tự do, dân chủ của mình; đồng thời tôn trọng quyền của người khác, chấp nhận sự khác biệt, đề cao đối thoại và tuân thủ pháp luật.

Giá trị cốt lõi của văn hóa dân chủ nằm ở việc mở rộng không gian thực hành quyền lực một cách văn minh, có trách nhiệm và vì lợi ích chung. Do đó, xây dựng văn hóa dân chủ chính là quá trình để các giá trị được xác lập trong thể chế trở thành chuẩn mực thấm sâu vào nhận thức, nhân cách và hành vi hằng ngày của mỗi con người.

Thực tế cho thấy, trong lãnh đạo, tổ chức quản lý và chỉ huy, có rất nhiều cơ quan, đơn vị và địa phương đã xây dựng được văn hóa dân chủ, trong đó Học viện Chính trị là một điển hình.

Nhìn lại chặng đường 75 năm xây dựng và trưởng thành của Học viện Chính trị, phát huy dân chủ luôn được quán triệt, triển khai rộng khắp và phổ biến gắn liền với xây dựng cấp ủy, tổ chức đảng, xây dựng đội ngũ cán bộ, giảng viên.

leftcenterrightdel

 Một hội nghị thể hiện tinh thần công khai, dân chủ được Học viện Chính trị tổ chức. Ảnh: HÀ TRƯỜNG

Ví dụ trong đánh giá chất lượng cán bộ, đảng viên và thi đua-khen thưởng, các tập thể, cá nhân được quán triệt và thực hiện dân chủ ở từng khâu, từng bước theo nguyên tắc công bằng, khách quan, vì sự phát triển. Nhờ đánh giá đúng, lựa chọn đúng nên công tác cán bộ cũng như xây dựng điển hình tiên tiến luôn là động lực cho các hoạt động khác của Học viện phát triển không ngừng.

Trong nhiệm vụ đào tạo, Học viện Chính trị đã phát huy hiệu quả phương pháp dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm, tăng cường tương tác giữa người dạy và người học, giảng viên và học viên đồng kiến tạo tri thức, giá trị mới. Trong nghiên cứu khoa học, khâu giải trình thỏa đáng được coi trọng, bảo đảm tính thống nhất trong khác biệt. Những quy định trong xây dựng nền nếp chính quy, quy chế đào tạo, quy chế công tác khoa học quân sự được lấy ý kiến đóng góp thấu đáo của mọi thành viên bằng nhiều phương thức, chú trọng ứng dụng công nghệ số để thu hẹp khoảng cách đối thoại... đã giải quyết thỏa đáng những vướng mắc phát sinh.

Tuy nhiên, qua khảo sát nhiều tập thể ở Học viện Chính trị, nhận thấy việc xây dựng văn hóa dân chủ có hiệu quả thường dựa vào 4 nguyên tắc chính. Các nguyên tắc này có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ nhau để thúc đẩy phát triển văn hóa dân chủ.

Trước nhất là kiên trì thực hiện nguyên tắc công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đây được xem là nền tảng của sinh hoạt dân chủ. Khi thông tin được cung cấp đầy đủ, quy trình ra quyết định rõ ràng và người có trách nhiệm sẵn sàng giải trình, quyền lực sẽ có thêm cơ chế tự kiểm soát, giúp niềm tin trong tập thể được củng cố. Công khai, minh bạch là yêu cầu về phương thức quản lý và cũng là biểu hiện của sự tôn trọng đối với chủ thể đời sống dân chủ.

Tiếp theo là nguyên tắc tăng cường đối thoại và lắng nghe trên tinh thần cầu thị. Văn hóa dân chủ không chấp nhận sự áp đặt một chiều, cũng không dừng ở những cuộc đối thoại mang tính hình thức. Nó đòi hỏi chủ thể lãnh đạo, quản lý biết lắng nghe những ý kiến trái chiều, phân biệt giữa phản biện có trách nhiệm với biểu hiện lợi dụng dân chủ, đồng thời tạo môi trường để các quan điểm được kiểm chứng bằng lý lẽ và thực tiễn. Chủ thể quản lý có văn hóa dân chủ không phải là người luôn đồng ý với cấp dưới mà là người không ngại nghe điều trái ý và biết lựa chọn điều đúng.

Nguyên tắc thứ ba là thượng tôn pháp luật và giữ vững kỷ cương. Dân chủ không đồng nghĩa với tự do tùy tiện, càng không phải là sự phủ nhận nguyên tắc tổ chức và kỷ luật. Quyền tự do cá nhân chỉ thực sự có ý nghĩa khi nằm trong khuôn khổ pháp luật, không xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, của tập thể và cộng đồng. Một môi trường dân chủ thực chất phải đồng thời là một môi trường có kỷ luật, kỷ cương và ý thức tự giác cao.

Và nguyên tắc cuối cùng là tự giác và trách nhiệm trong thực hành quyền dân chủ. Đây là yếu tố làm nên chiều sâu của văn hóa dân chủ. Dân chủ đòi hỏi mỗi cá nhân biết sử dụng quyền của mình một cách có trách nhiệm: Biết nói đi đôi với biết lắng nghe; bảo vệ chính kiến nhưng tôn trọng khác biệt; đòi hỏi quyền lợi chính đáng gắn liền với thực hiện nghĩa vụ với tập thể.

Xây dựng văn hóa dân chủ là quá trình kiên trì, bền bỉ nhằm nhận diện và loại bỏ những thói quen, tâm lý cùng cách làm lệch lạc vốn còn tồn tại ở không ít tập thể. Qua nghiên cứu ở nhiều loại hình tập thể, nhận thấy có một số biểu hiện ảnh hưởng đến chất lượng xây dựng văn hóa dân chủ.

Nổi bật nhất là việc lấy ý kiến được tổ chức rầm rộ, đúng thủ tục, nhưng thực chất chỉ mang tính chiếu lệ bởi mọi quyết định quan trọng đều đã được "chốt" từ trước. Biểu hiện ấy làm xói mòn lòng tin của tập thể, triệt tiêu hoàn toàn động lực đóng góp tâm huyết và tinh thần sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, cống hiến của cá nhân.

Ở một số tập thể, vẫn có tình trạng cán bộ chủ chốt nhầm lẫn về thẩm quyền chỉ huy, coi ý kiến cá nhân là chuẩn mực. Họ không lắng nghe phản biện, thiếu sự tôn trọng đúng mực đối với cấp dưới... từ đó tạo ra rào cản ngăn đường đến với những

Cũng trong thực tế, ở một số nơi có hiện tượng một vài cá nhân mang xu hướng lợi dụng các diễn đàn để phát ngôn tùy tiện, vi phạm nguyên tắc tổ chức kỷ luật, biến không gian trao đổi xây dựng thành nơi trút bỏ những bức xúc cảm tính hay tranh giành lợi ích cá nhân.

Để văn hóa dân chủ thực sự đi vào chiều sâu, trở thành động lực nội sinh mạnh mẽ cho sự phát triển của mỗi tập thể cần khắc phục tâm lý "dân chủ hình thức"; đẩy lùi căn bệnh gia trưởng, chuyên quyền và tránh xu hướng "dân chủ quá trớn" hoặc "dân túy".

Cụ thể là lãnh đạo, chỉ huy các cấp cần tăng cường hoàn thiện thể chế và thể chế hóa quy trình dân chủ. Các quy định về công khai, minh bạch, lấy ý kiến, giải trình và giám sát cần được rà soát, cụ thể hóa thành những quy trình vận hành rõ ràng, dễ áp dụng và dễ kiểm tra. Thể chế hóa đúng đắn sẽ giúp loại bỏ tính tùy tiện của cá nhân, bảo đảm dân chủ được thực thi một cách bình đẳng, công bằng và khách quan.

Thường xuyên phát huy vai trò tiền phong, nêu gương của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý. Kinh nghiệm cho thấy, nơi nào cán bộ chủ trì thực sự cầu thị, biết tôn trọng tập thể và kiên quyết thực hành dân chủ, nơi đó văn hóa dân chủ sẽ nhanh chóng được định hình. Tác phong công tác của người lãnh đạo chính là "mệnh lệnh không lời" thuyết phục nhất đối với cấp dưới. Sự gương mẫu trong đối thoại, chấp nhận phản biện và tinh thần tự giác chịu trách nhiệm của người đứng đầu sẽ lan tỏa, tạo dựng môi trường cởi mở, tin tưởng trong toàn cơ quan.

Đẩy mạnh giáo dục, bồi dưỡng năng lực thực hành dân chủ cho mọi thành viên. Dân chủ không tự nhiên xuất hiện mà phải thông qua học tập, trải nghiệm và rèn luyện hằng ngày. Cần chú trọng giáo dục các thành viên trong tập thể nhận thức sâu sắc về quyền hạn, nghĩa vụ, kỹ năng giao tiếp, đối thoại, tinh thần tôn trọng sự khác biệt và văn hóa phản biện có trách nhiệm. Khi năng lực dân chủ của mỗi cá nhân được nâng cao, văn hóa dân chủ mới thực sự thấm sâu vào từng nếp nghĩ, hành vi.

Một tổ chức có thể có đầy đủ quy chế dân chủ nhưng chỉ khi phát huy cao độ mới trở thành văn hóa dân chủ. Văn hóa chỉ hình thành khi quyền được trao đi cùng trách nhiệm, tiếng nói được cất lên cùng khả năng lắng nghe, và quyền lực biết tự giới hạn bằng kỷ luật, pháp luật cùng lợi ích chung.

Đại tá, TS PHẠM DUY VỤ