Những chiếc quạt xương lá

Theo nghề cha mẹ

Sinh năm 1984 trong gia đình quê gốc ở Huế, chị Võ Thị Như Nguyện hiện sống và làm việc tại Đà Nẵng. Cha chị là nghệ nhân Võ Ngọc Hùng chuyên chế tác nón từ xương lá, còn mẹ là họa sĩ vẽ áo dài. Lớn lên bên những vành nón cùng màu vẽ, chị sớm yêu thích công việc thủ công rồi dần học nghề từ cha mẹ. Chị Nguyện chia sẻ rằng, cha dạy chị cách xử lý từng chiếc lá và sự kiên nhẫn để làm những công đoạn tỉ mỉ. Còn mẹ giúp chị cảm nhận màu sắc và thể hiện ý tưởng qua nét cọ. Những điều học được ấy dần trở thành vốn nghề để chị tìm hướng đi riêng trên con đường nghệ thuật của mình.

Tốt nghiệp chuyên ngành sơn mài, Khoa Hội họa, Trường Đại học Nghệ thuật, Đại học Huế, chị từng làm đồ họa, thiết kế thời trang và vẽ tranh. Qua nhiều công việc sáng tạo, chị nhận ra mình hạnh phúc nhất khi được ngồi bên những chiếc lá cùng cây cọ để tự tay hoàn thiện sản phẩm. “Tôi muốn được tiếp nối nghề của cha mẹ và kể câu chuyện gia đình theo cách riêng của mình”, chị chia sẻ.

Chị Nguyện tâm sự rằng, chị đặc biệt thích làm quạt bởi vật dụng này gần gũi với đời sống người Việt. Những chiếc xương lá tạo thành mặt quạt mở rộng cho chị khoảng không gian để vẽ sáng tạo. Với chiếc quạt làm từ xương lá, người dùng có thể sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày hoặc làm phụ kiện thời trang và đồ trang trí.

Chị Nguyện thường chọn nguyên liệu từ lá bàng rừng, lá ngọc lan, lá bồ đề... Khi chọn nguyên liệu, chị dựa trên yêu cầu của khách hàng và mẫu quạt sắp làm để tìm những chiếc lá có kích thước, độ dày phù hợp. Sau đó, chị kiểm tra tỉ mỉ từng chiếc để loại lá sâu hoặc lá bị rách. Chị chia sẻ, kiếm lá bàng rừng là khó khăn hơn các loại lá khác bởi không phải ở khu vực nào cũng có lá phù hợp. Chị Nguyện từng nhiều lần lên rừng tìm kiếm lá, có chuyến đi mất cả ngày trời mà vẫn chưa gặp nơi có lá phù hợp. Bởi vậy, có lần tìm được một khu vực có lá bàng rừng cách trung tâm TP Đà Nẵng khoảng 30km, chị háo hức hái rồi đi lạc trong rừng lúc nào không hay. Trời dần chạng vạng mà chưa tìm được lối ra, may nhìn thấy ánh đèn le lói phía xa, chị Nguyện mới có thể men theo hướng ấy và mất khoảng hai giờ mới ra khỏi khu rừng. Chỉ riêng việc tìm lá đã tốn nhiều công sức như vậy, nhưng vì yêu nghề, chị vẫn kiên trì để có nguyên liệu làm ra những chiếc quạt chất lượng.

Tỉ mỉ làm nên chiếc quạt

Để làm được một chiếc quạt từ xương lá, cần trải qua khá nhiều công đoạn. Bước đầu, lá được ngâm trong nước pha baking soda để phân hủy tự nhiên từ 1 đến 1,5 tháng cho phần thịt mềm ra. Sau đó, chị nhẹ tay chải sạch phần thịt để giữ lại bộ gân đan vào nhau, được gọi là xương lá. Sở dĩ phải nhẹ tay bởi một động tác mạnh cũng có thể làm đứt những đường gân nhỏ và khiến chiếc lá không còn dùng được.

Sau khi làm sạch rồi phơi khô, chị chọn những chiếc xương lá nguyên vẹn để nhuộm bằng màu thực phẩm tự nhiên. Mỗi loại lá thấm màu khác nhau nên chị phải thử trước để chọn sắc độ phù hợp. Theo chị Nguyện, màu cần thấm đều mà vẫn giữ được độ trong và không che lấp đường gân. Xương lá sau khi nhuộm được bồi với lụa trong suốt. Chị dựa vào hình dáng và kích thước từng chiếc để sắp xếp rồi dán lên bộ nan tre, tạo thành mặt quạt. Sau đó, chị dùng cọ vẽ họa tiết với bố cục phù hợp để hình vẽ hiện rõ mà vẫn nhìn thấy những đường gân tự nhiên của lá. Một chiếc quạt cầu kỳ có thể cần hơn 20 giờ làm việc bằng tay, chưa kể thời gian xử lý nguyên liệu. Nếu những nét vẽ cuối cùng không đạt, có khi chị phải làm lại từ đầu.

Bắt đầu làm quạt xương lá từ đầu năm 2025, chị Nguyện dần rút ra kinh nghiệm qua những lần thất bại. Lá có lúc rách hoặc cong, có mẻ bị mốc và mục khiến bao công sức phải bỏ đi. Khi ghép thành quạt lại có thêm những lỗi như bung keo, hỏng nan hoặc không chịu được việc gập mở nhiều lần. Sau quá trình chỉnh sửa nhiều lần, hiện nay, chị Nguyện đã chế tác được những sản phẩm làm từ quạt xương lá có độ bền lâu.

Chị Nguyện tỉ mỉ làm quạt xương lá.

Gần đây, chị cho ra mắt mẫu quạt xương lá ánh xà cừ bằng cách kết hợp xương lá với lụa. Chị cho biết hiệu ứng chuyển sắc đến từ lớp lụa có ánh xà cừ bồi phía dưới chứ không phải kỹ thuật khảm xà cừ. Khi góc nhìn hoặc nguồn sáng thay đổi, mặt quạt chuyển sắc nhẹ nhàng và ánh màu lấp lánh theo từng chuyển động. Lớp nền trong suốt vẫn giúp người xem nhìn rõ từng nhánh gân của lá. Chị nhớ cảm giác vui đến tim đập mạnh khi chiếc quạt đầu tiên hoàn thành đúng với hình dung sau bao lần thử.

Những chiếc lá sau khi được nhuộm màu. Ảnh do nhân vật cung cấp

Tiếp nối những sản phẩm từ quạt, chị làm thêm nón, túi, ví và đèn xương lá. Những sản phẩm thủ công của chị được khách hàng trong và ngoài nước yêu thích. Qua lời khách kể, chị biết chiếc quạt được họ mang làm quà hay giữ lại làm kỷ niệm sau chuyến du lịch tại Việt Nam. Những câu chuyện ấy đã tiếp thêm cho chị niềm vui để đồng hành với nghề. “Tôi không tạo ra chiếc lá. Tôi chỉ tiếp nối vẻ đẹp mà thiên nhiên đã bắt đầu”, chị Nguyện nói.

KHÁNH HUYỀN