Giữ hồn sơn mài truyền thống

Bén duyên từ sơn ta

Vợ chồng họa sĩ Nguyễn Văn Bảng và Nguyễn Thị Tiến là hai gương mặt gạo cội của hội họa sơn mài Việt Nam. Ông bà thường xuyên tới xưởng tranh Nguyên và có những trao đổi chuyên môn, góp ý với các họa sĩ trẻ. Đây cũng là nơi làm việc của con trai ông bà, họa sĩ Nguyễn Đình Văn. Điều khiến ông bà trân trọng là việc nhiều họa sĩ trẻ lựa chọn chất liệu sơn ta trong sáng tác sơn mài. Hiện nay, người họa sĩ có thêm những lựa chọn về chất liệu như sơn điều, sơn Nhật và sơn công nghiệp..., nhưng điều đáng quý ở họ là việc lựa chọn chất liệu sơn ta trong sáng tạo tác phẩm.

Xưởng tranh Nguyên hiện có khoảng 10 họa sĩ trẻ hoạt động thường xuyên, trong đó có những họa sĩ được công chúng biết đến qua các triển lãm, như: Nguyễn Đình Văn, Lily Lai (tên thật là Lại Thị Huệ, là họa sĩ GenZ có gần 200.000 người theo dõi trên các nền tảng mạng xã hội).

Dẫn chúng tôi tham quan các tác phẩm được trưng bày tại xưởng tranh Nguyên, họa sĩ Bùi Thị Mừng cho biết: "Tranh sơn mài sử dụng sơn ta có chiều sâu và hiệu quả thị giác đặc trưng, hình thành qua nhiều lớp sơn chồng phủ, kết hợp với các vật liệu như vàng, bạc, vỏ trứng. Qua công đoạn mài và xử lý bề mặt, những lớp màu, đường nét ẩn dưới vóc dần hiện ra, tạo nên sự đan xen giữa sắc độ, ánh sáng và độ bóng. Sắc son trầm, màu cánh gián cùng những ánh vàng, bạc được xử lý tinh tế góp phần tạo nên chiều sâu, độ bóng và khả năng biến đổi ánh sáng của tác phẩm".

Họa sĩ Nguyễn Văn Bảng (thứ hai, từ phải sang) trao đổi chuyên môn với các họa sĩ trẻ tại xưởng tranh Nguyên. Ảnh: PHẠM THỨ

Đằng sau những hiệu quả thị giác ấy là quá trình lao động công phu và sự am hiểu chất liệu của họa sĩ. Khác với những loại hình hội họa khác, sơn mài có thêm công đoạn mài bề mặt sau khi phủ các lớp sơn. Mỗi lớp sơn cần đủ thời gian khô trước khi được mài và phủ tiếp lớp mới. Các công đoạn này lặp lại nhiều lần, đòi hỏi người họa sĩ phải có sự kiên nhẫn, khả năng xử lý kỹ thuật và những tác động, ảnh hưởng của điều kiện thời tiết... Vì thế, không nhiều họa sĩ theo đuổi vẽ tranh sơn mài truyền thống.

Tại xưởng tranh Nguyên, hành trình bén duyên với sơn mài của mỗi họa sĩ tuy có khác nhau, nhưng điều khiến họ say mê và theo đuổi loại hình này lại có những điểm chung nhất định. Họ yêu mến vẻ đẹp thâm trầm của màu sắc, sự óng ánh từ những chất liệu tự nhiên và đặc biệt bị thu hút bởi sự bí ẩn trong quá trình tạo ra một tác phẩm. Mỗi bức tranh đem đến cho họa sĩ những trải nghiệm riêng và những bất ngờ không thể tính toán trước. Họa sĩ Lily Lai chia sẻ: “Quá trình làm sơn mài cho phép họa sĩ hình dung bố cục, chủ động xử lý màu sắc và từng lớp vật liệu. Nhưng chất liệu cũng có cách biểu đạt riêng và luôn mang lại bất ngờ. Tôi muốn làm chủ chất liệu, nhưng không thể tước đi sự bí ẩn của nó. Đôi khi, chính những điều nằm ngoài dự tính lại mở ra những khả năng biểu đạt mà nếu chỉ làm theo một kế hoạch có sẵn, nghệ sĩ chưa chắc đã tìm thấy. Quá trình ấy cũng phản ánh bản chất của sáng tạo nghệ thuật. Người nghệ sĩ cần có chủ đích và khả năng làm chủ kỹ thuật, nhưng đồng thời phải đủ nhạy cảm để nhận ra khi nào nên tiếp tục theo đuổi ý tưởng ban đầu, khi nào nên thay đổi để tác phẩm có thể phát triển theo một hướng tốt hơn”.

Kế thừa và sáng tạo

Họa sĩ Lily Lai giới thiệu tranh sơn mài trong Triển lãm Daejeon International Exchange Exhibition for Asian Artists 2026, tại Hàn Quốc. Ảnh do nhân vật cung cấp

Mỗi họa sĩ ở xưởng tranh Nguyên đều có những mối quan tâm, đề tài riêng, tạo nên sự đa dạng trong sáng tác. Họa sĩ Nguyễn Đình Văn tìm cảm hứng từ thiên nhiên, cây cối và động vật. Họa sĩ Lily Lai hướng đến người phụ nữ, tình mẫu tử và những chuyển động trong đời sống nội tâm. Một số họa sĩ khác lại quan tâm đến di sản, kiến trúc, đời sống và phong cảnh vùng cao. Sự khác biệt còn thể hiện ở cách mỗi người lựa chọn hình ảnh, xử lý màu sắc và tổ chức bố cục.

Dù có hướng sáng tác riêng, các họa sĩ tại Nguyên vẫn dựa trên nền tảng kỹ thuật sơn mài truyền thống, từ việc sử dụng chất liệu sơn ta, hiểu đặc tính vật liệu đến thực hành nghiêm túc qua từng công đoạn. Bên cạnh những màu sắc quen thuộc như sắc son, đen, nâu cánh gián cùng ánh vàng, bạc, một số tác phẩm còn có những tìm tòi trong phối màu với các sắc xanh, tím, cam, hồng, cũng như cách xử lý bề mặt và kết hợp vật liệu. Những tìm tòi này kết hợp với cảm quan mỹ thuật đương đại của các họa sĩ đã mở rộng khả năng biểu đạt của sơn mài truyền thống.

Họa sĩ Nguyễn Đình Văn là người hiểu rõ điều này. Sinh ra trong gia đình có truyền thống hội họa, anh sớm tiếp xúc với sơn mài và học hỏi kỹ thuật từ cha mẹ. Quá trình học mỹ thuật và tiếp xúc với những quan điểm nghệ thuật mới giúp anh mở rộng tư duy tạo hình, từng bước tìm kiếm dấu ấn riêng. Trong sáng tác, anh coi trọng tư liệu thực tế và ý tưởng rõ ràng. Từ những chuyến đi, anh quan sát sự thay đổi của thiên nhiên, mối quan hệ giữa không gian và thời gian cùng tác động của con người. Anh xây dựng ý tưởng, phác thảo bố cục và xác định nội dung muốn truyền tải trước khi lựa chọn chất liệu phù hợp.

Tác phẩm "Gia xuân" của họa sĩ Lily Lai.

Với họa sĩ Lily Lai, kế thừa không đồng nghĩa với việc lặp lại khuôn thước của thế hệ trước. Trên nền tảng truyền thống, mỗi người họa sĩ phải tiếp tục làm giàu nền tảng đó bằng trải nghiệm và ngôn ngữ nghệ thuật của mình. Điều quan trọng là vừa giữ được bản sắc của sơn mài Việt Nam, vừa tạo ra những tác phẩm phản ánh tư duy và cảm xúc của người họa sĩ đương đại.

Họa sĩ Nguyễn Văn Bảng cũng dành cho các họa sĩ tại xưởng tranh Nguyên những lời khuyên tương tự: Sức sống của sơn mài còn nằm ở năng lượng sáng tạo của người họa sĩ bên cạnh chất liệu truyền thống. Thế hệ hôm nay còn nhiều dư địa để tìm tòi, nhưng cần có suy nghĩ và cách làm mới để tránh lặp lại khuôn mẫu của những người đi trước.

XUÂN THỨ