Từ vó ngựa Gióng đến những dáng hình riêng
Trong tâm thức mỗi người Việt, ngựa Gióng-con ngựa cùng Thánh Gióng đánh đuổi giặc ngoại xâm rồi tung vó bay về trời là một hình tượng quen thuộc, biểu tượng cho ý chí, sức mạnh và khát vọng hòa bình, vươn lên của con người Việt Nam. Điểm khác biệt trong cách khai thác hình tượng dân gian này ở Nguyễn Tấn Phát khi đưa vào tác phẩm sơn mài là anh không chỉ tập trung vào Thánh Gióng mà còn chú ý đến chính con ngựa, một phần không thể thiếu của câu chuyện.
Trong bộ sưu tập “Gióng” của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, hình tượng ngựa là trung tâm, từ đó phát triển những dáng vẻ và trạng thái biểu đạt khác nhau. Có con ngựa mang dáng vẻ mạnh mẽ, như hướng về phía trước, có con lại mềm mại, ngộ nghĩnh... Dù khác nhau về hình dáng, không phải con nào cũng tái hiện trực tiếp hình ảnh Thánh Gióng cưỡi ngựa, nhưng chúng vẫn gợi nhắc đến vó ngựa Gióng.
Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, hình tượng ngựa gắn liền với câu chuyện Thánh Gióng, đồng thời đại diện cho sức mạnh và khát vọng tiến lên. Trong văn hóa Việt, con ngựa còn hiện diện trong đời sống lao động, chiến đấu và tín ngưỡng dân gian. Nếu trên chiến trường, ngựa gắn với tinh thần xông pha, lòng trung thành và sự bền bỉ thì trong đời sống thường ngày, đây lại là người bạn đồng hành với con người vượt qua những chặng đường gian khó. Hình ảnh ngựa cũng đi vào nghệ thuật dân gian, gắn với những ước vọng về công danh, sự thành đạt và cuộc sống tốt đẹp. Qua nhiều không gian văn hóa khác nhau, hình tượng ngựa dần vượt ra ngoài ý nghĩa của một loài vật quen thuộc, trở thành biểu tượng cho sức mạnh, ý chí và khát vọng của con người. Trò chuyện cùng chúng tôi, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát chia sẻ: “Ngựa không chỉ đi mà còn phi, không chỉ chở mà còn nâng con người bay lên”. Từ góc nhìn ấy, những tư thế đứng, phi hay vươn mình được anh lựa chọn để thể hiện các trạng thái khác nhau của hình tượng.
Ra mắt vào dịp Tết Bính Ngọ năm 2026, bộ sưu tập “Gióng” gồm 2.026 tác phẩm sơn mài độc bản của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đánh dấu chặng đường hơn một thập kỷ anh theo đuổi hình tượng ngựa. Mỗi tác phẩm mang một dáng vẻ riêng gắn với câu chuyện văn hóa dân tộc. Với 2.026 tác phẩm, việc tạo ra những dáng ngựa khác nhau cũng là thách thức đặt ra trong quá trình sáng tạo của nghệ nhân.
Ngoài ngựa Gióng, một trong những hình tượng dân gian đáng chú ý nữa của nghệ nhân là con trâu với con cá nhỏ trên thân. Từ lâu, trâu đã là vật nuôi quen thuộc, có vị trí quan trọng trong đời sống của người nông dân Việt Nam, gắn với nhịp sống, lao động nơi làng quê. Hình ảnh con trâu vì thế không chỉ gợi nhắc nền nông nghiệp lúa nước mà còn gắn với ký ức và nếp sinh hoạt của nhiều thế hệ. Trong khi đó, hình ảnh con cá lại gợi liên tưởng đến chiếc mõ cá từng xuất hiện trong không gian đình, chùa xưa. Chi tiết này tạo nên mối liên hệ giữa con vật gắn với lao động và một vật dụng thuộc đời sống văn hóa cộng đồng.
Từ ngựa Gióng đến con trâu với mõ cá, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát tìm cảm hứng trong những điều gần gũi với đời sống. Những hình ảnh quen thuộc ấy đi vào tác phẩm, không chỉ mang theo dấu ấn cá nhân mà còn chứa đựng cả không gian văn hóa và những giá trị truyền thống.
Sắc sơn kể chuyện
Trước khi trở thành chất liệu trong hội họa, sơn mài đã gắn bó lâu đời với nghề sơn thủ công ở Việt Nam. Từ những vật dụng sinh hoạt đến đồ thờ, đồ trang trí, chất sơn được sử dụng để bảo vệ bề mặt và tạo vẻ đẹp cho sản phẩm. Qua thời gian, kỹ thuật sơn mài tiếp tục được phát triển, đặc biệt từ đầu thế kỷ 20, khi các họa sĩ Việt Nam tìm tòi, đưa chất liệu này vào hội họa. Từ đó, sơn mài dần trở thành một nét riêng của mỹ thuật Việt Nam với vẻ đẹp được tạo nên từ nhiều lớp sơn, màu sắc và kỹ thuật mài công phu.
Điểm đặc biệt của sơn mài nằm ở chính quá trình tạo tác khi người nghệ nhân phải thực hiện nhiều công đoạn, từ xử lý cốt, phủ sơn, trang trí đến mài và hoàn thiện bề mặt. Những lớp màu tưởng như nằm khuất bên dưới chỉ dần hiện ra qua từng lần mài. Bởi vậy, một tác phẩm hoàn thiện không chỉ cần ý tưởng tạo hình mà còn đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và kinh nghiệm của người làm nghề.
Chia sẻ về chất liệu mình theo đuổi, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát nói: “Sơn mài là một trong các chất liệu hội họa thuần Việt nhất”. Với anh, sơn mài không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn là phương tiện phù hợp và ý nghĩa để kể những câu chuyện về văn hóa dân tộc. Bên cạnh sơn ta, anh sử dụng vỏ trứng, vỏ dừa, gỗ mít và một số vật liệu khác trong quá trình sáng tác. Mỗi chất liệu có đặc tính riêng, góp phần tạo nên hình dáng và diện mạo của tác phẩm.
Sơn mài vì thế đã không chỉ là lớp áo bên ngoài của những hình hài được tạo tác. Qua cách lựa chọn vật liệu và xử lý hình tượng, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát tìm cách kết nối kỹ thuật thủ công truyền thống với những câu chuyện văn hóa Việt Nam. Chẳng hạn, trong bộ sưu tập ngựa, nghệ nhân đã sử dụng đá ong-chất liệu quen thuộc ở làng cổ Đường Lâm để đưa vào một số tác phẩm của mình. Sắc màu và bề mặt của đá ong đã gợi nhắc không gian xứ Đoài, nơi nghệ nhân sinh sống và làm nghề. Trong khi đó, hình tượng ngựa gợi về truyền thuyết Thánh Gióng, còn những chi tiết trên thân trâu đưa người xem trở lại với nếp sống làng quê. Từ hình tượng đến chất liệu, mỗi yếu tố đều góp thêm một lớp ý nghĩa cho tác phẩm.
Đưa tác phẩm vào đời sống
Mỗi khi nhắc đến sơn mài, ta thường nhớ đến qua tranh hoặc những sản phẩm trang trí. Với Nguyễn Tấn Phát, anh còn phát triển chất liệu này trên các tác phẩm điêu khắc và đồ vật có công năng sử dụng. Đây cũng là hướng đi thể hiện quan niệm sáng tác mà Nguyễn Tấn Phát từng chia sẻ: “Triết lý của tôi là nghệ thuật sinh ra để phục vụ con người”. Với anh, ngoài chức năng trang trí và thẩm mỹ, tác phẩm còn cần có công năng thực tế để có thể dễ tiếp cận người sử dụng; cũng là cách đưa nghệ thuật sơn mài đến gần hơn với công chúng.
Tại làng cổ Đường Lâm, không gian trưng bày kết hợp xưởng chế tác của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đã trở thành điểm trải nghiệm hấp dẫn du khách, nhất là học sinh, sinh viên và những người yêu nghệ thuật. Bên cạnh việc giới thiệu các tác phẩm, anh duy trì sản xuất những bộ sưu tập theo chủ đề con giáp qua từng năm như một cách góp phần gìn giữ nghề sơn mài và cũng là một cách tạo việc làm cho thợ thủ công tại địa phương.
Năm 2017, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát được UBND TP Hà Nội phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Hà Nội” và năm 2025 được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú”, bởi những đóng góp trong việc gìn giữ, phát huy giá trị nghệ thuật sơn mài truyền thống.
Qua mỗi tác phẩm của nghệ nhân, dưới những lớp sơn mài, mỗi dáng ngựa hay hình hài con trâu đều mở ra cách tiếp cận riêng với những câu chuyện đã đi sâu vào ký ức cộng đồng. Khi tác phẩm được đưa vào không gian trưng bày, trở thành đồ vật sử dụng hay hoạt động trải nghiệm nghề, văn hóa truyền thống có thêm những con đường để đến gần đời sống công chúng. Đó cũng là cách người nghệ nhân như anh vừa theo đuổi đam mê sáng tạo, vừa tìm kiếm sức sống cho sơn mài bằng việc gìn giữ nét đẹp và để chất liệu ấy kể những câu chuyện Việt trong đời sống hôm nay.
Bài và ảnh: ĐOÀN PHƯƠNG NHUNG