Chiếc máy bằng kim loại đã hằn vết thời gian ấy không chỉ là một thiết bị ghi hình đơn thuần. Nó đã vượt qua ranh giới của một cỗ máy kỹ thuật để trở thành một “báu vật ký ức”, nơi hội tụ bao khúc ngoặt lịch sử bi hùng, chuyền qua tay những con người quả cảm và ghi lại những khoảnh khắc vô giá về Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng chặng đường trường kỳ kháng chiến của dân tộc.
Hành trình kỳ diệu qua những chân trời lịch sử
Nhà báo Nguyễn Thanh Tùng viết lại theo lời kể của đồng chí Việt Hùng khi bàn giao chiếc máy tặng Không gian văn hóa “Ký ức nhiếp ảnh”: Chiếc máy quay phim Bell&Howell U19125 do Mỹ sản xuất vào khoảng thập niên 1930. Số phận đưa đẩy nó bắt đầu bước vào dòng chảy lịch sử Việt Nam khi nằm trong hành lý của viên sĩ quan Mỹ-người cùng các cộng sự nhảy dù xuống chiến khu Việt Bắc để hỗ trợ huấn luyện quân sự cho lực lượng Việt Minh trong thời kỳ tiền khởi nghĩa.
Từ tay viên sĩ quan Mỹ, chiếc máy được nhượng lại cho Roman Karmen-đạo diễn điện ảnh, nhà quay phim tài liệu huyền thoại người Liên Xô, người sau đó đã vượt hàng nghìn dặm đường đến Việt Nam để ghi lại ngọn lửa cách mạng đang rực cháy ở Đông Dương. Thời ấy, chiếc máy vốn được thiết kế để chạy phim màu-một mặt hàng vô cùng hiếm hoi và đắt đỏ giữa thời chiến tranh gian khổ. Để không gián đoạn công việc tác nghiệp giữa hòn tên mũi đạn, Roman Karmen đã linh hoạt, chuyển sang dùng phim đen trắng. Những thước phim đen trắng mộc mạc ấy sau này đã trở thành tài liệu vô giá của điện ảnh thế giới về Việt Nam.
Nhưng số phận chiếc máy quay chưa dừng lại ở đó. Trong biến động hỗn loạn của thời cuộc, chiếc máy bằng cách nào đó lại rơi vào tay một viên sĩ quan 4 sao người Pháp tại Hà Nội. Cuối năm 1946, "Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến" của Chủ tịch Hồ Chí Minh vang lên, Hà Nội sục sôi khí thế “quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”. Trong một trận đánh ác liệt giữa lòng Thủ đô, bộ đội ta đã mưu trí, dũng cảm đánh bại địch và thu giữ nhiều chiến lợi phẩm, trong đó có chiếc máy quay phim này. Chiếc máy quay phim Bell&Howell một lần nữa đổi chủ.
Ủy ban Quân quản sau đó đã tin cậy giao kỷ vật này cho đồng chí Việt Hùng (người sau này mang quân hàm Đại tá)-người cận vệ thân tín, chịu trách nhiệm bảo vệ an toàn cho Bác Hồ.
    |
 |
Chiếc máy quay phim của hãng Bell&Howell mang số hiệu U19125.
|
Thước phim lịch sử và dấu chân người cận vệ
Nhận chiếc máy quay từ tổ chức, đồng chí Việt Hùng hiểu rằng trên vai mình không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ Bác mà còn là sứ mệnh ghi lại những khoảnh khắc lịch sử của dân tộc. Trong những năm tháng nếm mật nằm gai ở chiến khu Việt Bắc, ông đã trực tiếp cầm chiếc máy quay hiệu Bell&Howell này để ghi lại nhiều thước phim vô giá.
Đó là những khoảnh khắc hừng hực khí thế của bộ đội Việt Minh trong các trận đánh tan hai binh đoàn Le Page và Charton của quân xâm lược Pháp. Và đặc biệt nhất, thiêng liêng nhất là những thước phim ghi lại hình ảnh Bác Hồ trong Chiến dịch Biên giới năm 1950, đập tan cụm cứ điểm Đông Khê trên tuyến Cao Bằng-Lạng Sơn.
Giữa đại ngàn Việt Bắc gian khó, giữa tiếng pháo nổ rung chuyển núi rừng, người cận vệ Việt Hùng tay siết chặt chiếc máy quay, bắt trọn ánh mắt cương nghị, phong thái ung dung của Bác Hồ trên đỉnh núi Báo Đông. Nhờ chiếc máy quay ấy, thần thái của vị lãnh tụ kính yêu cùng ý chí quật cường của dân tộc ta đã được đóng đinh vào lịch sử, trở thành tài sản tinh thần vô giá cho muôn đời sau.
Sợi dây của tình đồng chí, đồng nghiệp
Khi chiến tranh đã lùi xa, chiếc máy quay không còn khả năng hoạt động bởi thời gian và sự khắc nghiệt của thời tiết chiến trường. Nhưng giá trị biểu tượng của nó thì chưa bao giờ mất đi. Chiếc máy trở thành một “kỷ vật ký ức”, được trao truyền qua nhiều thế hệ người làm báo, làm truyền hình bằng sự trân trọng tuyệt đối.
Nhân kỷ niệm 100 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19-5-1990), Đại tá Việt Hùng đã trao kỷ vật này tặng người bạn thân thiết của mình-nhà báo Nguyễn Thanh Tùng (Chủ nhiệm Chương trình “Câu lạc bộ Người cao tuổi”, Đài Tiếng nói Việt Nam). Đi kèm chiếc máy là dòng bút tích chan chứa niềm tin: “Đồng chí hãy giữ gìn, tuy không còn quay được nhưng chiếc máy này rất quý vì nó liên quan đến cách mạng”.
Tháng 9-2009, sau 45 năm cống hiến trọn vẹn tại Đài Tiếng nói Việt Nam, trước ngày nghỉ hưu, nhà báo Nguyễn Thanh Tùng đã trang trọng gửi lại chiếc máy cùng bản ghi chép chi tiết lai lịch cho nhà báo Phạm Duy Hưng (khi đó là Phó giám đốc Hệ Phát thanh VOV2, sau này là Phó bí thư Đảng ủy Đài Tiếng nói Việt Nam). Dòng lưu bút gửi lại ngắn gọn, ý nghĩa: “Đồng chí Duy Hưng hãy giữ gìn chiếc máy này như một kỷ vật của tình đồng nghiệp, tất cả cho sự nghiệp phát thanh”.
Tháng 11-2023, nhận thức rõ giá trị cộng đồng của hiện vật, nhà báo Phạm Duy Hưng đã quyết định trao lại báu vật này tặng Không gian văn hóa “Ký ức nhiếp ảnh”. Chiếc máy quay sau nhiều năm, được chuyền tay qua nhiều người, qua những căn phòng riêng đã chính thức bước ra ánh sáng, trở thành di sản chung để công chúng thưởng lãm.
Cuộc hội ngộ kỳ diệu
Lịch sử luôn có những mảng màu bất ngờ và cảm động mà không kịch bản nào có thể tạo dựng. Ngày 13-8-2026, một câu chuyện xúc động khác lại tiếp tục được viết nên dưới mái nhà của Không gian văn hóa “Ký ức nhiếp ảnh”.
Hôm ấy, nhà văn, nhà báo Nguyễn Như Phong (nguyên Phó tổng biên tập Báo An ninh Thế giới) tìm đến gặp tôi để trao tặng bộ máy ảnh cá nhân. Đó là bộ máy ảnh đã cùng ông xông pha vào vùng chiến sự đỏ lửa khi Mỹ tấn công không phận Pakistan và Afghanistan năm 2001 để tạo nên những phóng sự ảnh chấn động dư luận.
Tại đây, khi đứng trước chiếc máy quay phim Bell&Howell U19125, nhà báo Nguyễn Như Phong thực sự bất ngờ. Ông nhận ra chữ ký, nhận ra bản ghi chép lai lịch quen thuộc của người lưu giữ chiếc máy vô giá năm xưa. Người đó không ai khác chính là anh ruột của ông-nhà báo Nguyễn Thanh Tùng!
Trong không gian lắng đọng của ký ức, hai thế hệ cầm máy, hai anh em trong một gia đình giàu truyền thống làm báo đã gặp nhau ở cùng một điểm tựa: Tình yêu với nghề, sự trân trọng với lịch sử và tâm nguyện giữ gìn những di sản liên quan đến cách mạng và Bác Hồ cho mai sau.
Đó không chỉ là một kỷ vật. Đó là ngọn lửa truyền qua nhiều thế hệ.
|
 |
| Nhà văn, nhà báo Nguyễn Như Phong gặp lại kỷ vật và lời nhắn của anh trai - nhà báo Nguyễn Thanh Tùng. |
Đứng trước chiếc máy quay Bell&Howell U19125 hôm nay, ngắm nhìn lớp vỏ kim loại đã hằn vết thời gian, tôi không khỏi trăn trở về những giá trị vượt thời gian mà nó đang mang giữ.
Đó là sự kỳ diệu của lịch sử và tinh thần nhân văn. Một sản phẩm công nghệ của Mỹ, từng qua tay sĩ quan Mỹ, đạo diễn Liên Xô, sĩ quan Pháp, rồi trở thành công cụ tác nghiệp của người chiến sĩ cách mạng Việt Nam. Chiếc máy quay ấy dường như đã vượt thoát khỏi ranh giới địa lý. Nó cho thấy sức mạnh của điện ảnh và báo chí, khi được đặt vào tay những con người chính nghĩa, công nghệ cũng sẽ phục vụ cho sự thật, cho tự do và khát vọng hòa bình của một dân tộc.
Chiếc máy còn là biểu tượng của “chất thép” và “chất tình” của người làm báo. Những kỷ vật như chiếc máy quay phim Bell&Howell nhắc nhở thế hệ làm báo hôm nay về một thời kỳ tác nghiệp gian khổ nhưng lấp lánh lý tưởng. Không có trang thiết bị kỹ thuật số hiện đại hay kết nối vệ tinh, các thế hệ đi trước đã dùng những chiếc máy cơ học nặng nề, thiếu phim, thiếu phụ tùng, xông vào nơi hòn tên mũi đạn để bắt trọn từng giây phút lịch sử. Bút tích dặn dò của Đại tá Việt Hùng hay nhà báo Nguyễn Thanh Tùng không chỉ là lời nhắn gửi giữ gìn một vật thể mà là sự trao truyền ngọn lửa nghề-giữ lấy cái tâm sáng, tình đồng nghiệp và tinh thần phụng sự Tổ quốc.
Đó còn là minh chứng cho giá trị của việc bảo tồn ký ức cộng đồng. Suốt nhiều năm đồng hành với Không gian văn hóa “Ký ức nhiếp ảnh”, được gặp gỡ các nhân vật, kỷ vật và những câu chuyện, tôi càng thấy đây là công việc thật ý nghĩa. Nếu không có sự tin cẩn gửi gắm của những nhà báo như Nguyễn Thanh Tùng, Phạm Duy Hưng, có lẽ chiếc máy quay phim huyền thoại này đã vĩnh viễn nằm lại trong một góc tủ cá nhân hay chìm vào quên lãng. Đưa kỷ vật ra công chúng chính là cách sống động nhất để giáo dục truyền thống, để thế hệ trẻ hôm nay khi nhìn vào chiếc máy quay phim cũ kỹ kia, hiểu được giá trị của độc lập, tự do và sự hy sinh thầm lặng của bao thế hệ cha anh.
Chiếc máy quay phim Bell&Howell U19125 nay đã yên vị sau tủ kính, ngưng quay những vòng phim, nhưng âm vang từ những thước phim đen trắng về Bác Hồ, về chiến khu Việt Bắc năm xưa mà nó ghi lại thì vẫn chạy mãi, vĩnh hằng cùng dòng chảy của dân tộc Việt Nam.
Bài và ảnh: PHẠM CÔNG THẮNG