Ngày đó, thị trấn nơi chúng tôi sống không có nhà sách đủ loại cho thiếu nhi như bây giờ, dĩ nhiên, thơ, truyện cho thiếu nhi càng là thứ hiếm hoi. Những bài chúng tôi biết hầu như đến từ sách giáo khoa. Tâm hồn non nớt của cô bé 8 tuổi khi ấy làm sao hiểu được ý nghĩa sâu xa của những câu thơ: “Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ/ Mặt trời chân lý chói qua tim...”. Tôi thú thật với bạn là tôi học lỏm anh trai, nghe nhiều thành thuộc, lại thấy vần điệu hay nên chắc mẩm bạn cũng sẽ thích bài thơ mới lạ-ít nhất là với cô bé lớp 3 này.
Anh trai hơn tôi 6 tuổi, học lớp chọn toán nhưng lại đặc biệt thích môn Văn bởi những bài thơ, truyện trong sách giáo khoa. Trẻ em ở quê thời tôi thường một buổi đi học, một buổi làm việc nhà giúp bố mẹ. Sáng đi học, buổi chiều, anh em tôi hôm thì cắt rau lợn, xới cỏ, trồng lạc, hôm làm cỏ lúa, vớt bèo, cuốc đất... Tối về lại cùng nhau nấu cơm, quét sân... Những lúc đó, anh thường mang theo quyển sách, vừa làm vừa học thuộc lòng các bài thơ để hôm sau xung phong lên bảng trong phần kiểm tra miệng đầu giờ. Tiếng anh đọc có nhịp điệu của câu chữ, khi nhẹ nhàng, lúc lại đanh thép; có cả sự hào hứng của cậu học trò với một tác phẩm hay sau bài giảng của cô... khiến tôi cũng thích thú theo. Nghe anh đọc nhiều, thỉnh thoảng tôi còn được anh nhờ cầm sách soát xem anh đọc đúng chưa... như điều tự nhiên, dần dà tôi cũng thuộc theo.
Từ những tác phẩm: "Từ ấy", "Bình Ngô đại cáo", "Hịch tướng sĩ"... đến "Truyện Kiều", "Bên kia sông Đuống", "Tây tiến", "Bài thơ về tiểu đội xe không kính", "Đất nước"...; rồi lại say mê đọc những trích đoạn tiểu thuyết, truyện ngắn nổi tiếng trong sách giáo khoa của anh, cùng những bài thơ, đoạn văn trong sách được học, các bài học lỏm từ anh trai đã gieo vào lòng tôi những ấn tượng sâu đậm. Sau này, khi học đến những tác phẩm mà tôi đã thuộc, đã đọc từ lâu ấy, được biết nhiều hơn về tác giả, về vẻ đẹp, ý nghĩa sâu sắc ẩn sau những câu chữ kia, tôi có cảm giác vừa thân quen vừa mới lạ, đầy hào hứng. Có lẽ, đây cũng là một lý do chính khiến sang năm lớp 12, đang học khối tự nhiên, tôi quyết định chuyển sang thi khối C và đỗ vào trường đại học mà mình mơ ước.
Đã nhiều năm trôi qua nhưng ký ức về những buổi chiều chạng vạng, tiếng anh em tôi đọc thơ vang vang nơi chái bếp, góc sân vẫn như mới hôm qua. Tôi cũng đã được đọc, được biết thêm bao nhiêu tác phẩm văn học, nhưng những bài thơ, đoạn văn trong sách giáo khoa năm tháng học sinh luôn vẹn nguyên trong trí nhớ. Càng đọc lại càng thấy đó là những tác phẩm hay, không chỉ bởi gắn với ký ức của bao thế hệ học sinh mà thực sự là những tác phẩm mẫu mực, mang giá trị nghệ thuật và tư tưởng nhân văn sâu sắc. Những tác phẩm đã đi cùng năm tháng trở thành di sản quý mà khi học sinh được tiếp cận, trao truyền sẽ giúp nối tiếp, khơi thêm những mạch nguồn văn hóa, nuôi dưỡng tâm hồn Việt, bồi đắp thêm sức mạnh mềm của dân tộc.
HOÀNG DƯƠNG