Giữ ký ức mùa Trung thu

Ký ức trăng rằm

Bên những đồ chơi cỗ xe con giống nhiều màu sắc, anh Nguyễn Văn Bắc đặt chiếc đầu sư tử nhỏ lên bàn tay. Chỉ vài cử động khéo léo, đầu sư tử đã lắc lư, chớp mắt, há miệng như đang múa. Sinh năm 1996, quê tại Hải Phòng, anh Bắc lớn lên cùng những kỷ niệm đẹp. Đó là mùa trăng rằm nhiều năm về trước, đội múa sư tử của làng ngay đầu tháng Tám âm lịch đã tập hợp ở sân đình. Cậu bé Bắc thường giục bố mẹ nấu cơm sớm để chạy ra xem rồi theo đoàn qua từng ngõ nhỏ. Sau này, đội múa ngừng hoạt động, đầu sư tử cũ chỉ còn được lưu giữ tại đình làng. Nỗi nhớ những đêm Trung thu ấy thôi thúc anh làm đầu sư tử mini.

Còn cơ duyên với cỗ xe con giống lại đến với anh qua những bức ảnh. Trong những năm 2016-2018, khi đang là họa sĩ vẽ tranh dân gian, anh xúc động trước ánh nhìn trìu mến, nâng niu của những đứa trẻ ôm món đồ chơi trong nhiều tấm ảnh cách đây gần một thế kỷ. Đến khoảng năm 2025-2026, anh quyết định làm cỗ xe con giống để kịp Trung thu năm 2026.

Để tìm lại hình dáng đầu sư tử Việt, ngoài mẫu ở quê nhà, anh Bắc tìm đến nhiều đình, đền khu vực miền Bắc để tham khảo. Với hình tượng voi, ngựa, long mã của cỗ xe con giống, mỗi chuyến điền dã, anh lại góp nhặt từng chi tiết: Dáng chân ở ngôi đền này, phần đuôi ở ngôi đình khác, rồi bộ giáp, chiếc yếm, hoa văn... Anh chắt lọc những nét tạo hình dân gian ấy để phát triển mẫu đồ chơi riêng. Trong khoảng 12 sản phẩm cỗ xe con giống anh thực hiện, chỉ hai bộ phục dựng gần nguyên mẫu cổ, còn lại là sáng tác mới dựa theo những mẫu cỗ xe con giống ngày xưa. Chẳng hạn, bộ Thiết Mã lấy cảm hứng từ hội Gióng ở Phù Đổng (Hà Nội) với hình con ngựa 4 lọng dựa trên tư liệu cũ nhưng đổi mới tạo hình, màu sắc, hoa văn... Khi thực hiện, anh thay các nguyên liệu xưa là giấy bồi, sắt tây bằng nhựa và gỗ gia công CNC để đồ chơi bền, an toàn, gần gũi với trẻ nhỏ. Anh còn cách điệu hoa văn cho phù hợp với thẩm mỹ ngày nay. Hiện những cỗ xe ấy được dùng trang trí, làm quà tặng văn hóa cho bạn bè quốc tế...

Anh Nguyễn Văn Bắc bên những cỗ xe con giống do anh thực hiện. Ảnh: HẢI ANH

Ở góc khác của triển lãm, kiến trúc sư Trịnh Văn Khuê (sinh năm 1998) đang say sưa giới thiệu những chiếc đèn lồng con vật do anh và đồng nghiệp thực hiện. Những chiếc đèn của anh Khuê được dựng khung bằng nan vầu, bên ngoài bồi giấy dó; hình dáng được phỏng dựng từ ảnh chụp, hiện vật và bản vẽ đèn Trung thu xưa. Từ nhỏ, anh Khuê đã làm quen với tre, nứa và đồ chơi thủ công. Gần nhà anh ở (Hoài Đức, Hà Nội) có ông chuyên đan rổ, rá; cứ dịp Trung thu lại làm đèn và đầu sư tử cho con cháu. Cậu bé Khuê thường đứng bên quan sát, hỏi cách chẻ nan, buộc mối nối cho thỏa nỗi tò mò. Sau này, trong những lần giao lưu với bạn bè quốc tế, anh nhận thấy họ kể rất cụ thể về văn hóa đất nước họ. Điều đó thôi thúc anh tìm hiểu sâu hơn về văn hóa Việt Nam, cụ thể bằng những sản phẩm có thể hiện diện trong đời sống. “Tôi mong khi giao lưu với bạn bè quốc tế, thế hệ mình có thể tự tin giới thiệu về văn hóa Việt Nam”, anh Khuê chia sẻ.

Từ năm 2022, anh Khuê bắt đầu ra mắt một số sản phẩm như mũ mão, giày dép truyền thống. Với những chiếc đèn ở “Lưu Trăng”, anh dành nhiều tháng lần theo ảnh Trung thu Hà Nội khoảng một thế kỷ trước, hiện vật tại Bảo tàng Quai Branly ở Pháp và hình vẽ trong bộ “Kỹ thuật của người An Nam”. Tư liệu cho thấy dáng đèn nhưng không cho biết cách đan khung. Anh phải vừa xem tư liệu, vừa làm thử. Sau khi thử nứa, trúc, lồ ô, anh chọn cây vầu vì dẻo, đốt dài, ít mấu. Nan của khung đèn cần chẻ đều, có thanh cần ngâm nước, có thanh phải hơ lửa trước khi uốn. Chỉ gặp một mắt cây hoặc dùng lực quá tay, nan sẽ gãy và công việc phải bắt đầu lại. Với đèn tôm, nhóm chỉ có hình vẽ bằng bút lông, không có mẫu khung, anh phải quan sát tôm thật, phân tích từng bộ phận rồi tìm cách chuyển hình dáng ấy thành đèn lồng.

Nhóm còn chia các chi của con vật thành nhiều khớp để có thể co, duỗi khiến chúng đung đưa trong gió như đang bò. Khi khung hoàn thành, đèn được gia cố bằng vải xô, bồi giấy dó, quét hồ tinh bột rồi mới tô màu, phủ lớp bảo vệ. Mỗi chiếc cần khoảng 3 tuần thực hiện; có bộ phận phải tháo ra, lắp lại hàng chục lần.

Nếu anh Bắc và anh Khuê tìm về những món đồ chơi tuổi thơ thì Nguyễn Đức Anh bắt đầu từ điều mình chưa từng biết. Sinh năm 2008, hiện là sinh viên Đại học Kinh tế Quốc dân, tác giả trẻ nhất triển lãm lớn lên cùng đèn nhựa, đồ chơi chạy pin phát nhạc, phát sáng. Đức Anh không khỏi thắc mắc: Trước khi có đồ chơi công nghiệp, trẻ em Việt Nam đón Trung thu như thế nào?

Từ lớp 9, Đức Anh tìm hiểu qua sách, ảnh cũ, tư liệu mỹ thuật. Sau kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, Đức Anh mới bắt tay chế tác, vừa nghiên cứu vừa học cách làm từng món đồ chơi. Trung thu này, Đức Anh giới thiệu 9 sản phẩm đầu tiên thuộc 4 bộ sưu tập: Khoa Bảng, Nghi Trượng, Phá Cỗ Trông Trăng và Mộng Tiểu Đồng. Đức Anh tập trung vào những món đồ chơi Trung thu và nghi trượng từng xuất hiện trong lễ hội, cung đình như ông tiến sĩ giấy, ông đánh gậy trông trăng, lọng tán, quạt lông, quạt áp nhĩ cùng mâm ngũ quả. Trong đó, sản phẩm ông tiến sĩ giấy ngồi ngay ngắn ở giữa triển lãm, áo mũ chỉnh tề, phía sau có cờ, lọng. Xưa, các gia đình đặt món đồ này trên mâm cỗ, gửi gắm mong ước con trẻ chăm ngoan, học hành đỗ đạt. Ông đánh gậy trông trăng gợi trò vui đêm trông trăng; lọng tán, quạt lông, quạt áp nhĩ được thu nhỏ từ nghi trượng lễ hội, cung đình. Cùng với mâm ngũ quả, những món đồ ấy là thành quả đầu tiên sau nhiều năm Đức Anh ấp ủ và tìm tòi.

Các sản phẩm của Đức Anh đều giữ lại những đặc trưng về hình dáng, kết cấu và câu chuyện văn hóa, đồng thời điều chỉnh kích thước, độ bền, cách sử dụng. Nhờ vậy, nhiều sản phẩm vừa để trưng bày, vừa có thể cho trẻ cầm, đội, hay dùng trong đoàn rước và trò chơi đêm hội.

Nối lại mạch nguồn

Quan sát các bạn trẻ cần mẫn, ông Nguyễn Đức Bình, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Đình làng Việt cho rằng họ đang góp phần nối lại mạch văn hóa từng có lúc bị đứt quãng. Khi một món đồ chơi biến mất có thể kéo theo sự mai một của kỹ thuật chế tác, quan niệm thẩm mỹ và câu chuyện văn hóa phía sau nó. Theo ông, việc người trẻ tìm về truyền thống không phải phong trào nhất thời mà xuất phát từ nhu cầu hiểu mình trong quá trình hội nhập. Việc giao lưu với bạn bè thế giới khiến họ muốn hiểu rõ hơn những nét riêng của văn hóa Việt Nam. Điều đáng quý là họ chịu khó tìm hiểu, đồng thời lần tìm về mẫu gốc, hiểu vật liệu, kỹ thuật trước khi cách tân. “Các bạn trẻ ngày nay đang trực tiếp nghiên cứu, học hỏi và thực hành bằng tình yêu chân thật”, ông Bình nhận xét.

Anh Trịnh Văn Khuê cùng đồng nghiệp hoàn thiện những chiếc đèn hình con vật. Ảnh: PHAN HUY

Tuy nhiên, những nỗ lực ấy vẫn còn khá mong manh. Phần lớn các bạn phải tự bỏ kinh phí nghiên cứu và chế tác. Có người tạm nghỉ việc, người tranh thủ thời gian rảnh, trong khi nguyên liệu, vận chuyển, chỗ trưng bày đều tốn kém. Một món đồ thủ công mất nhiều tuần hoàn thiện cũng khó cạnh tranh với đồ chơi sản xuất hàng loạt. Nếu chỉ xuất hiện trong vài triển lãm hoặc mỗi mùa Trung thu rồi lại cất kho, những sản phẩm được phục dựng công phu ấy khó tìm được chỗ đứng lâu dài. Bởi vậy, các bạn trẻ cần nhiều hơn những lời động viên. Họ cần được tiếp cận tư liệu và hiện vật; cần nơi thực hành, trưng bày; cần được hỗ trợ kinh phí và kết nối với giáo dục, du lịch, thị trường để sống được bằng nghề. Có như vậy, những nỗ lực của họ mới không dừng ở niềm say mê nhất thời.

Rời “Lưu Trăng”, tôi bước ra phố Hàng Buồm, dòng người vẫn nối nhau đi giữa sắc màu Trung thu. Nhưng những món đồ chơi trước mắt tôi dường như đã mang một dáng vẻ khác. Trong sắc giấy, dáng tre ấy mang dấu tích người xưa cùng sự miệt mài của thế hệ trẻ hôm nay.

HẠ ANH