Hai mạch nguồn sáng tác
Năm 1933, sau khi đỗ bằng Thành chung, Thanh Tịnh làm việc tại các sở tư, rồi chuyển sang nghề dạy học, vừa dạy học vừa viết văn, làm thơ. Ông sáng tác nhiều thể loại, thơ, truyện ngắn, bút ký, hồi ký, cộng tác với nhiều tờ báo. Năm 1936, ông xuất bản tập thơ đầu tay “Hận chiến trường”. Sau đó, Hoài Thanh, Hoài Chân chọn hai bài thơ “Mòn mỏi”, “Tơ trời với tơ lòng” của ông giới thiệu trong “Thi nhân Việt Nam”, xuất bản năm 1942.
Năm 1948, Thanh Tịnh nhập ngũ, được giao phụ trách đoàn kịch Chiến Thắng. Năm 1957, làm Phó chủ nhiệm, rồi Chủ nhiệm Tạp chí Văn nghệ Quân đội và tiếp tục sáng tác cho đến khi nghỉ hưu với quân hàm Đại tá. Ông cũng là một trong những người sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam (năm 1957) và giữ vị trí Ủy viên Ban Chấp hành Hội khóa I, II. Phong cách Thanh Tịnh thiên về sự tinh tế, nhạy cảm, dễ rung động trước những vẻ đẹp và những mất mát, chia ly trong cuộc sống. Hai nguồn mạch ký ức về nghề dạy học và xứ Huế luôn bền bỉ, âm thầm chảy trong sáng tác từ khi cầm bút đến lúc nhà văn về yên nghỉ ở “Quê mẹ” (tên 1 tập truyện của ông xuất bản năm 1941). Theo di nguyện, phần mộ ông được đặt tại núi Thiên Thai, phía Tây TP Huế.
Quan niệm sáng tác văn chương của Thanh Tịnh cũng rất gần với “giáo dục”: “Viết ngắn nhưng phải chuẩn bị dài, suy nghĩ lâu, tích lũy nhiều, hiểu biết rộng như phương châm giáo dục biết nhiều để nói ít” (Tổng tập Nhà văn Quân đội, tập 5, NXB Văn học, 2023, tr.222). Thanh Tịnh đoạt Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam cho những bài độc tấu xuất sắc, năm 1951, 1952 và Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật năm 2007.
Chất nhà giáo trong văn chương
Nghề dạy học góp phần quan trọng hình thành thế giới nghệ thuật của Thanh Tịnh, giúp nhà văn có khả năng quan sát tinh tế những chuyển biến mong manh trong tâm hồn trẻ thơ. Truyện ngắn "Tôi đi học", in trong tập "Quê mẹ", là tiêu biểu. Trao cái nhìn cho “tôi”-một đứa trẻ, trong buổi đầu tiên đi học, nhà văn đã làm sống lại những rung động trong trẻo, rất mực hồn nhiên, con đường quen bỗng hóa lạ, niềm háo hức khi mặc quần áo mới, sự rụt rè trước sân trường đông đúc, cảm giác bỡ ngỡ trước lớp học. Khi ông đốc gọi tên, cậu hồi hộp, lúng túng. Rồi òa khóc lúc phải rời mẹ. Được thầy giáo trẻ đón vào lớp, qua những phút lạ lẫm, cậu thấy gắn bó với chỗ ngồi và người bạn mới. Thoáng nhìn cánh chim ngoài cửa sổ, cậu nhớ trò chơi cũ, nhưng tiếng viết phấn của thầy đưa cậu trở về với bài học đầu tiên. Sức sống của tác phẩm này là ở khả năng đánh thức ký ức. Bằng giọng văn nhẹ nhàng, giàu chất thơ, từ trải nghiệm riêng của nhà văn trở thành kỷ niệm chung của nhiều thế hệ, mỗi khi đọc lên, ai cũng thấy mái trường, ngoài là nơi tiếp nhận tri thức, còn là không gian nuôi dưỡng tâm hồn, nơi con người bắt đầu hành trình trưởng thành. Cái nhìn nhà giáo hòa vào cái nhìn trẻ thơ, tâm hồn yêu thương con người hòa với tâm hồn nghệ sĩ để làm rung ngân lên những cung bậc tâm trạng trong vắt, thánh thiện. Ngoài tập "Quê mẹ", còn có các tập: "Chị và em", "Xuân và Sinh" có nhiều áng văn hay về trẻ em. Phải thấu hiểu lẽ đời (ý nghĩa của môi trường giáo dục), tâm trạng trẻ thơ, thấu cảm lẽ người (thầy giáo), đồng cảm trải nghiệm, trân trọng những điều bình dị, niềm tin vào giá trị nhân văn của giáo dục, mới có những trang văn để đời ấy.
Khi là nhà văn Quân đội, Thanh Tịnh đi nhiều mặt trận để sáng tác, với các tác phẩm: “Những giọt nước biển” (tập truyện ngắn, năm 1956); “Độc tấu sáng tác và biểu diễn” (năm 1969); “Đi từ giữa một mùa sen” truyện thơ, năm 1973); “Thi ca” (tuyển thơ, ca dao, trường ca, năm 1980); “Sức mồ hôi” (tập ca dao, năm 1954)... Đặc trưng chung của các sáng tác này là rất mực trong sáng, hóm hỉnh, hồn hậu, giàu ý nghĩa giáo dục về tình yêu quê hương, đất nước, yêu lao động, yêu con người, trong một hình thức giản dị, nhẹ nhàng, bay bổng. Là nhà giáo, ông có cách nói diễn cảm, khúc chiết, kết hợp với vốn ngôn ngữ giàu có của một nhà văn nhiều trải nghiệm, lại thêm năng khiếu trào phúng, Thanh Tịnh đã sáng tạo một hình thức nghệ thuật biểu diễn mới là độc tấu. Ông tự sáng tác, phần nhiều là ứng khẩu và trình diễn loại “tấu nói” này ngay trên đường hành quân, phục vụ bộ đội và nhân dân. Tư liệu về nhà văn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội ghi lại, bài độc tấu đầu tiên của Thanh Tịnh là bài “Bắn cả hai”, sáng tác năm 1947, ở khu vực chùa Trầm (nay thuộc phường Chương Mỹ, TP Hà Nội).
    |
 |
Một số bìa sách và bút tích của nhà thơ Thanh Tịnh. Ảnh tư liệu
|
Theo nhà văn Phùng Văn Khai, trong bài “Tài hoa Thanh Tịnh” trên Tinh hoa Việt (phụ trương của Báo Đại đoàn kết) ngày 24-7-2023, nhà văn Nguyễn Khải viết về ông: “Trong kháng chiến, anh thường tới các đơn vị thuộc các đại đoàn chủ lực biểu diễn độc tấu, vừa là đọc thơ vừa là kịch độc diễn, một thể loại nghệ thuật rất độc đáo, đứng đâu, ngồi đâu, trong bất cứ hoàn cảnh nào cũng có thể biểu diễn được, nghe nói được bộ đội rất hoan nghênh”. Bám sát đời sống kháng chiến để sáng tác, mỗi tác phẩm đều mang hơi thở đời sống thực tế. Bài thơ “Chiến thắng sông Lô” được Thanh Tịnh viết ngay sau sự kiện này (tháng 10-1947), đi nhịp nhanh, dễ thuộc, gần với khẩu ngữ, dí dỏm, vui nhộn, hào hứng: “Ai biết không sông Lô/ Nơi nước sông xây mồ/ Quân hung tàn tham ô/ Sông Lô! Hoan hô!/ Ai biết không sông Lô/ Nơi lũ quân hung đồ/ Trời bập bềnh nhấp nhô/ Sông Lô! Hoan hô!” (Theo Nguyễn Khải-Văn chương bắt đầu từ đó).
Chất nhà giáo trong ứng xử văn hóa
Đời tư của Thanh Tịnh nhiều nỗi ưu tư. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông làm Tổng thư ký Hội Văn hóa cứu quốc Trung Bộ, rồi ra miền Bắc tham gia kháng chiến. Gia đình chia đôi. Vợ con ở miền Nam, Thanh Tịnh ở miền Bắc với cảnh “ăn cơm tập thể, nằm giường cá nhân”. Phong cách nhà giáo, nỗi nhớ quê hương, gia đình đằm sâu vào trang viết, vào cả trang đời, hình thành một nét riêng ở nhà văn là sự trân trọng, quý mến con người, nhất là trẻ em. Nhiều nhà văn lớn tuổi trong cơ quan kể lại, thời kỳ Thanh Tịnh làm lãnh đạo, mỗi khi ông nói trong cuộc họp hay trước đám đông, thấy ông chẳng khác gì thầy giáo trước học trò. Phần vì nhiều tuổi nhất, cơ bản hơn, là ông luôn đúng mực, nhã nhặn, hầu như không nói to, mà nhẹ nhàng, thấm thía. Nói cả ngày không hết chuyện, nhờ vốn văn hóa phong phú, cũng là ảnh hưởng tính cách nhà giáo, thường hay “chẻ sợi tóc làm tư”... Càng khi có tuổi, ông càng yêu trẻ. Vẫn theo nhà văn Phùng Văn Khai, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, con trai Đại tướng Nguyễn Chí Thanh-người bạn đồng hương xứ Huế của Thanh Tịnh, kể ngày nhỏ rất hay đến Tạp chí Văn nghệ Quân đội, vào chơi với bác Thanh Tịnh... Chất chuẩn mực nhà giáo trong ứng xử văn hóa không chỉ thể hiện ở sự nghiêm túc trên trang viết mà còn ở khả năng ông tạo dựng môi trường sống giàu tình nghĩa. Trong ký ức nhiều đồng nghiệp, không chỉ là người lãnh đạo, Thanh Tịnh còn là một người anh, người thầy gần gũi, góp phần tạo nên bầu không khí cơ quan như một gia đình lớn. Là một trường hợp tiêu biểu cho sự gặp gỡ giữa nhà giáo và nhà văn, giữa tâm hồn nghệ sĩ và trách nhiệm với đất nước, từ “Tôi đi học” đến những trang viết về kháng chiến và người lính, ông luôn hướng về con người bằng cái nhìn tinh tế, nhân hậu. Những điều ấy cho thấy một mạch văn thống nhất trong cuộc đời và sáng tác: Lấy sự thấu hiểu con người làm nền tảng, lấy tình cảm nhân văn làm sức mạnh nghệ thuật, lấy sự gắn bó với cộng đồng làm phương thức sống và sáng tạo. Không chỉ để lại những tác phẩm giàu sức gợi, Thanh Tịnh còn lưu dấu một phong cách sống văn hóa: Hóm hỉnh, gần gũi, luôn biết đem niềm vui, cái đẹp đến với anh em, bè bạn, đồng chí.
THANH MAI