Từ trong truyền thống đến hôm nay
Câu “Tiên học lễ, hậu học văn” lâu nay hiện diện trong ký ức học đường của nhiều thế hệ. Câu chữ ngắn gọn, có vần nhịp, gợi ra một thứ tự tưởng như rành rẽ, cụ thể là học "lễ" trước, học "văn" sau. Theo cách hiểu truyền thống, “lễ” là phép tắc, lễ nghĩa, chuẩn mực ứng xử và đạo làm người; còn “văn” là chữ nghĩa, tri thức, văn hóa. Người đi học trước hết cần biết cách sống với người khác, biết kính trên nhường dưới, giữ khuôn phép, rồi mới học chữ và tích lũy kiến thức.
Trong nền giáo dục chịu ảnh hưởng Nho học, “lễ” có vị trí quan trọng vì nó gắn với trật tự gia đình và xã hội. Học "lễ" không chỉ là học nghi thức mà còn là rèn mình theo những chuẩn mực đạo đức, biết tiết chế hành vi, biết trách nhiệm với cộng đồng. Cách hiểu ấy giúp lý giải vì sao câu nói được xem như một phương châm giáo dục truyền thống là kiến thức cần đi cùng sự tu dưỡng nhân cách.
Tuy nhiên, nguồn gốc chính xác của câu “Tiên học lễ, hậu học văn” cho đến nay vẫn chưa được khẳng định. Một số khảo cứu xác định dù gắn với chữ “lễ” nhưng đây không phải là tư tưởng của Khổng Tử. Tác phẩm “Vietnam and the Chinese Model” (Việt Nam và mô hình Trung Hoa) của nhà sử học Alexander Woodside do Trung tâm nghiên cứu châu Á của Đại học Harvard xuất bản năm 1988 cho rằng câu nói này được các nhà Nho Việt Nam hình thành và phổ biến vào khoảng nửa đầu thế kỷ 19. Vì vậy, có thể xem đây là một châm ngôn giáo dục đã được tiếp nhận và lưu truyền khá lâu dài trong văn hóa Việt Nam.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhắc nhở cán bộ, đảng viên rằng: “Có tài mà không có đức là người vô dụng. Có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”. Câu nói ấy đã khẳng định mối quan hệ biện chứng gắn bó giữa "lễ" (đức) và "văn" (tài). Như vậy, học "lễ" cũng là học "văn" và ngược lại, học "văn" cũng là học "lễ". Cũng vì vậy, cần xác định quá trình học "văn" và học "lễ" là một quá trình liên tục từ phổ thông đến đại học, đồng thời cũng là việc cần làm suốt cả cuộc đời.
Nếu “lễ” chỉ được hiểu là sự phục tùng người trên, giữ phép tắc theo một chiều thì cách hiểu ấy khó phù hợp với nhà trường hiện đại. Học sinh cần được tôn trọng, được lắng nghe, được đặt câu hỏi và được trình bày ý kiến. Một lớp học có trật tự không đồng nghĩa với một lớp học chỉ biết im lặng và sự kính trọng đối với thầy cô không đòi hỏi người học phải từ bỏ suy nghĩ độc lập của cá nhân.
Trong đời sống hôm nay, có thể hiểu “lễ” là năng lực sống có trách nhiệm với mình và với người khác, biết lắng nghe, tôn trọng người khác biệt, ứng xử công bằng, giữ lời hứa, trung thực và không làm tổn thương người khác bằng lời nói hay hành động. Đó cũng là khả năng nhận ra những giới hạn của mình, biết xin lỗi khi sai và biết bảo vệ điều đúng bằng cách có lý lẽ, có văn hóa. Cách hiểu ấy không phủ nhận giá trị của lễ nghĩa truyền thống. Nó đặt những giá trị ấy trong một quan hệ bình đẳng hơn. Học sinh tôn trọng thầy cô, nhưng thầy cô cũng cần tôn trọng phẩm giá và tiếng nói của học sinh. Các em học cách cư xử với bạn bè, đồng thời học cách không im lặng trước bắt nạt, kỳ thị hay bất công. “Lễ” vì thế không phải là thước đo sự ngoan ngoãn, mà là nền tảng của mối quan hệ nhân văn trong cộng đồng học đường hiện đại.
Chữ “văn” cũng cần được mở rộng nghĩa. “Văn” không chỉ là môn Văn hay khả năng học thuộc bài mà còn là tri thức, hiểu biết và năng lực sử dụng điều đã học để nhận thức, giải quyết những vấn đề trong cuộc sống. Một học sinh có thể đạt điểm cao nhưng chưa chắc đã biết kiểm chứng thông tin trong bài học, biết cách hợp tác với người khác hay chịu trách nhiệm về những lựa chọn của mình. Ngược lại, những phẩm chất tốt đẹp cũng cần những tri thức để được vận dụng đúng, tránh biến những thiện ý thành hành động thiếu hiểu biết.
Trong đời sống xã hội, “lễ” và “văn” không nên hiểu như hai chặng đường tách biệt, học xong đạo đức rồi mới bắt đầu học kiến thức. Ngược lại, nhân cách và tri thức cần được hình thành song song, bổ sung cho nhau. Một người có hiểu biết nhưng thiếu trách nhiệm có thể dùng tri thức gây hại, một người có lòng tốt nhưng thiếu hiểu biết có thể hành động theo cảm tính. Một nền giáo dục chân chính cần giúp người học vừa biết điều gì đúng, vừa hiểu vì sao đúng và biết làm điều đúng trong những hoàn cảnh cụ thể.
Đưa tinh thần câu nói vào nhà trường trong kỷ nguyên mới
Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành đã xác định mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, trong đó có các phẩm chất như: Nhân ái, trung thực, trách nhiệm và các năng lực như: Tự chủ, tự học, giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo. Chương trình cũng nhấn mạnh quyền được lắng nghe, tôn trọng và tham gia của học sinh. Những định hướng ấy cho thấy giáo dục đạo đức và giáo dục tri thức không phải hai việc loại trừ nhau mà cả hai cần được thực hiện trong các môn học, hoạt động giáo dục và nếp sống của nhà trường.
Từ tinh thần đó, câu “Tiên học lễ, hậu học văn” có thể được chuyển hóa thành những việc cụ thể, thiết thực trong trường học. Trước hết, dạy "lễ" cần gắn với tình huống thực tế, chẳng hạn dạy cách tranh luận mà không xúc phạm, cách thể hiện sự bất đồng mà vẫn biết lắng nghe, cách sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm, cách ứng xử với người khác biệt về hoàn cảnh hay quan điểm... Những kỹ năng ấy không thể chỉ được truyền đạt bằng lời khuyên mà học sinh còn cần được thực hành trong lớp học và trong các quan hệ hằng ngày.
Nhà trường cần nuôi dưỡng sự trung thực và tinh thần trách nhiệm trong học tập. Điều đó bao gồm việc ghi nhận đúng công sức của người khác, không gian lận, biết trích dẫn nguồn, biết kiểm tra thông tin trước khi chia sẻ và dám nhận lỗi khi làm sai. Khi trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội khiến thông tin lưu chuyển nhanh hơn, “lễ” còn thể hiện ở sự tôn trọng lao động trí tuệ, quyền riêng tư và danh dự của người khác, còn “văn” thể hiện ở năng lực đọc, đánh giá, kiểm chứng và sử dụng thông tin.
Xây dựng một môi trường mà kỷ luật đi cùng với công bằng và đối thoại là cần thiết. Nếu học sinh chỉ được yêu cầu tuân thủ mà không được giải thích quy định, không có cơ hội trình bày hay sửa sai, các em có thể học cách né tránh hình phạt hơn là hiểu rõ trách nhiệm cá nhân. Khi nhà trường giải thích rõ chuẩn mực, lắng nghe các bên và xử lý nhất quán, kỷ luật mới trở thành một phần của giáo dục nhân cách cho học sinh.
Cuối cùng, thầy cô trong trường học cũng chính là một phần của bài học. Học sinh khó có thể tin vào lời dạy về trung thực nếu thầy cô thiếu sự minh bạch, khó học cách tôn trọng nếu tiếng nói của các em thường xuyên bị gạt đi. “Lễ” cần được thể hiện trong cách thức thầy cô, học sinh, phụ huynh và nhà trường đối xử với nhau. Còn “văn” cần được nhìn thấy trong việc khuyến khích các em ham hiểu biết, biết đặt câu hỏi và vận dụng kiến thức vào cuộc sống.
“Lễ” giúp người học nhận ra tự do của mình phải đi cùng sự tôn trọng quyền của người khác. “Văn” cung cấp tri thức và phương pháp để người học suy nghĩ có căn cứ, nhận diện định kiến, hiểu những vấn đề phức tạp và lựa chọn có trách nhiệm. Khi đó, người học không chỉ được chuẩn bị để làm một công việc mà còn được trang bị để sống, học hỏi và tham gia vào cộng đồng trong một thế giới luôn thay đổi.
Vì thế, câu “Tiên học lễ, hậu học văn” vẫn có thể trở thành tôn chỉ cho nhà trường hôm nay, nếu được coi như một lời nhắc nhở về sự gắn bó giữa nhân cách và tri thức. Khi “lễ” được hiểu là sự tôn trọng, trách nhiệm và biết đối thoại và khi “văn” được hiểu là tri thức đi cùng tư duy độc lập, câu nói ấy có thể tiếp tục sống trong lớp học bằng những việc làm cụ thể. Một nền giáo dục hiện đại và nhân văn giúp học sinh không chỉ học để có kiến thức đơn thuần mà còn giúp học sinh biết cách sống, cách suy nghĩ và biết góp phần làm cho cộng đồng, xã hội tốt đẹp hơn.
TS HÀ THANH VÂN