Một dấu mốc đáng chú ý là bộ phim “Chung một dòng sông” năm 1959. Trong phim, sông Bến Hải gắn với hoàn cảnh đất nước bị chia cắt, trở thành ranh giới giữa những con người vốn có chung một quê hương. Sức gợi của hình ảnh không chỉ nằm ở ý nghĩa lịch sử mà còn ở cách dòng sông làm cho nỗi đau chia cắt trở nên cụ thể. Hai bờ có thể nhìn thấy nhau nhưng không dễ vượt qua khoảng cách. Một chuyến đò có thể nối hai bờ nhưng không đủ sức xóa bỏ những ngăn cách của thời cuộc. Chỉ bằng khoảng nước nằm giữa những con người, điện ảnh đã có thể diễn tả nỗi đau lịch sử mà không cần nhiều lời giải thích.
Dòng sông trong điện ảnh không hoàn toàn giống dòng sông ngoài đời. Khi đi vào khuôn hình, sông được nhìn từ một vị trí và theo một cách kể chuyện nhất định. Khuôn hình rộng có thể khiến con người trở nên nhỏ bé giữa thiên nhiên, góc máy gần mặt nước gợi trạng thái tâm hồn, cảnh quay kéo dài tạo cảm giác chờ đợi, trong khi mặt sông sau cuộc chia tay làm nổi bật nỗi mất mát. Giá trị của hình ảnh vì thế không chỉ nằm ở cảnh sắc mà còn ở mối quan hệ giữa dòng sông với con người cùng cách điện ảnh tổ chức hình ảnh, âm thanh và thời gian.
    |
 |
Sông Tha La thuộc vùng tứ giác Long Xuyên, tỉnh An Giang. Ảnh: VŨ PHẠM
|
Nhìn từ không gian văn hóa 3 miền, dòng sông trong điện ảnh Việt Nam mang những sắc thái riêng, gắn với cách con người sống và nhớ về vùng đất của mình. Ở Bắc Bộ, dòng sông thường đi cùng những ngôi làng lâu đời, cánh đồng, bến nước và cây cầu. Sông không chỉ là nơi con người đi qua mà còn là một phần của quê hương đã gắn bó với nhiều thế hệ. Một người có thể rời quê, một ngôi nhà có thể đổi chủ, một bến đò có thể không còn, nhưng dòng sông vẫn chảy qua vùng đất quen thuộc.
Dòng sông miền Bắc còn gợi lên những đổi thay của làng quê. Cây cầu mới thay thế chuyến đò cũ, nhà cao tầng xuất hiện bên bờ, những bãi bồi trở thành khu dân cư. Cảnh quan thay đổi cũng khiến một phần đời sống cũ dần biến mất. Trong những câu chuyện phù hợp, dòng sông trở thành điểm tựa để người xem nhận ra khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại, nhớ về những bến đò đã mất, những người thân không còn hoặc một quãng đời không thể trở lại.
Ở miền Trung, dòng sông thường gợi chiều sâu lịch sử và những biến động của vùng đất. Những con sông như sông Hương, sông Thu Bồn hay sông Trà Khúc gắn với các vùng văn hóa, đô thị cổ, làng quê và những dấu tích chiến tranh, thiên tai. Từ núi rừng qua đồng bằng rồi xuôi về biển, dòng nước kết nối những không gian khác nhau, gợi hành trình dài của con người và vùng đất.
Khi xuất hiện trong điện ảnh, dòng sông miền Trung có thể trở thành nơi những lớp thời gian gặp nhau. Mặt nước yên bình ở hiện tại đôi khi khiến người xem nghĩ đến những biến cố đã xảy ra. Một bến sông vắng, mái nhà cũ bên dòng nước hay bóng người đứng nhìn về phía xa đều có thể gợi cảm giác về những điều đã mất. Dòng sông không chỉ chảy qua một vùng đất mà còn mang theo ký ức được lưu giữ trong đời sống của nhiều thế hệ.
    |
 |
Sông Hoài, một nhánh từ sông Thu Bồn, chảy qua phố cổ Hội An, Đà Nẵng. Ảnh: VŨ PHẠM
|
Nếu dòng sông miền Bắc thường gợi về làng quê và nguồn cội, dòng sông miền Trung gợi nhiều đến lịch sử và biến động thì ở Nam Bộ, sông nước trước hết gắn với nhịp sống thường ngày. Hệ thống sông ngòi, kênh rạch tạo nên những con đường, bến chợ, mái nhà ven sông và sinh kế dựa vào con nước. Người dân chèo ghe qua những nhánh kênh nhỏ, đưa hàng ra chợ từ sáng sớm hoặc ngồi trước hiên nhà nhìn dòng nước đổi màu theo ánh nắng. Chính những sinh hoạt bình thường ấy tạo nên vẻ đẹp riêng của đời sống Nam Bộ.
Điện ảnh có thể ghi lại vẻ đẹp ấy qua chiếc ghe chở hàng đi ngang khuôn hình, tiếng máy nổ vọng từ xa, tiếng mái chèo khua nhẹ hay những căn nhà soi bóng xuống dòng kênh. Những hình ảnh ấy chứa đựng một phần văn hóa mà không cần lời thuyết minh dài dòng. Người xem nhận ra nhịp sống của vùng đất qua cách nhân vật đi lại, làm việc và ứng xử với dòng nước. Con người không đứng trước thiên nhiên để chiêm ngưỡng mà sống cùng thiên nhiên trong từng sinh hoạt thường nhật.
Tuy nhiên, những sắc thái trên không phải là khuôn mẫu cố định. Dòng sông Bắc Bộ vẫn có thể gắn với chiến tranh và chia ly, dòng sông miền Trung vẫn nuôi dưỡng sinh kế, dòng sông Nam Bộ vẫn có thể lưu giữ ký ức lịch sử. Mỗi dòng sông đều có nhiều câu chuyện, tùy thuộc vào cách con người sống bên sông và cách người làm phim lựa chọn. Chính mối quan hệ giữa con người với môi trường sống đã đem đến cho điện ảnh chất liệu để kể về quê hương, gia đình và những đổi thay của xã hội.
Một sức gợi đặc biệt của dòng sông là khả năng làm cho thời gian trở nên hữu hình. Con người có thể già đi, gia đình chuyển đến nơi khác, bến đò được thay bằng cây cầu, nhưng dòng nước vẫn tiếp tục chảy. Bản thân dòng sông cũng không ngừng thay đổi theo mùa và tác động của con người. Sông vừa quen thuộc vừa khác xưa, khiến những gì từng tồn tại bên bờ trở thành ký ức.
Điện ảnh có thể khai thác điều này bằng cách đặt hiện tại bên cạnh dấu vết quá khứ. Một nhân vật trở về quê, đứng nhìn nơi mình đã lớn lên, không cần nói nhiều về những năm tháng xa cách, chỉ cần máy quay giữ lại ánh mắt và dòng nước phía sau, người xem đã có thể cảm nhận khoảng cách giữa những gì đã qua và những gì hiện hữu. Cảnh vật khi ấy không còn là phông nền mà trở thành một cách kể chuyện. Dòng sông vì thế giống như một nhân chứng lặng lẽ, tuy không có lời thoại nhưng luôn hiện diện bên cạnh những biến cố của con người.
Âm thanh cũng góp phần tạo nên sức sống của dòng sông trên màn ảnh. Tiếng nước vỗ vào mạn ghe, tiếng mái chèo, tiếng máy thuyền, tiếng mưa hay tiếng người gọi nhau từ hai bờ đều có thể tạo nên tâm trạng. Tiếng nước nhẹ nhàng gợi sự bình yên, tiếng gió và mưa có thể khiến dòng sông trở nên bất an. Đôi khi, sự im lặng giữa mặt nước chuyển động lại làm nổi bật nỗi cô đơn của nhân vật. Dòng sông vì vậy cần được cảm nhận bằng cả hình ảnh lẫn âm thanh.
Ngày nay, đời sống ven sông đang thay đổi nhanh chóng. Những cây cầu mới, các khu đô thị và tuyến đường hiện đại làm thay đổi diện mạo nhiều vùng sông nước. Những chuyến đò thưa vắng, nghề nghiệp truyền thống chuyển đổi và không gian quen thuộc dần trở thành ký ức. Khi máy quay ghi lại một mái nhà ven sông, bến đò hay chuyến ghe chở hàng, hình ảnh ấy có thể trở thành dấu vết của một đời sống đang chuyển mình. Điện ảnh không chỉ kể chuyện nhân vật mà còn góp phần lưu giữ diện mạo của vùng đất trong một thời điểm nhất định.
Dòng sông trong điện ảnh Việt Nam không chỉ là phong cảnh mà còn là nơi gặp gỡ giữa thiên nhiên và đời sống, giữa lịch sử và hiện tại. Từ những dòng sông gắn với làng quê Bắc Bộ, những dòng sông đi qua các vùng văn hóa miền Trung đến mạng lưới sông nước Nam Bộ, mỗi không gian đều đem đến những câu chuyện riêng. Qua ngôn ngữ điện ảnh, những câu chuyện ấy chạm đến trải nghiệm chung của con người, nỗi nhớ quê hương, tình cảm gia đình, những cuộc chia xa và mong muốn tìm lại điều đã qua.
Có lẽ, điều đáng nhớ nhất khi nhìn một dòng sông trên màn ảnh không phải là đẹp đến đâu mà là sông đang giữ lại điều gì trong ký ức con người. Phía sau mặt nước bình lặng có thể là những thế hệ từng sống bên bờ, những chuyến đò đã qua, những mái nhà đổi chủ và những cuộc đời không còn trở lại. Dòng nước cứ trôi về phía trước, nhưng điện ảnh có thể giữ lại dáng người bên bến nước hay ánh chiều trên mặt sông cũ, để những gì tưởng đã trôi xa một lần nữa trở về trong tâm trí người xem. Đó chính là vẻ đẹp bền lâu của dòng sông khi đi qua điện ảnh Việt Nam.
Đạo diễn TRẦN MINH CƯỜNG