Một trụ cột trong phát triển quốc gia

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác lập một tư duy có ý nghĩa chiến lược: Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Đây không đơn thuần là sự khẳng định vị trí của văn hóa trong đời sống xã hội, mà là một bước chuyển trong tư duy phát triển. Văn hóa không đứng bên ngoài kinh tế để chờ được đầu tư, cũng không phải phần việc đi sau khi đời sống vật chất đã được cải thiện. Văn hóa phải hiện diện trong hoạch định chính sách, tổ chức sản xuất, xây dựng môi trường sống, xác lập con đường phát triển của quốc gia.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy coi văn hóa là một lĩnh vực phát triển sang xác lập văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, trụ cột của phát triển, động lực tăng trưởng mới, hiện diện trong mọi quyết sách. Đồng thời, phải mở rộng không gian văn hóa từ truyền thống sang cả không gian thực và không gian số, xây dựng năng lực tự chủ về dữ liệu, nền tảng và nội dung văn hóa Việt Nam, kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo. Định hướng ấy gợi mở một yêu cầu lớn: Không chỉ gìn giữ những gì cha ông đã tạo dựng mà phải tiếp tục sáng tạo những giá trị mới, để văn hóa vừa nuôi dưỡng tâm hồn dân tộc, vừa tạo ra sản phẩm, thị trường, tài sản trí tuệ và sức mạnh mềm quốc gia.

Nhìn từ góc độ phát triển, công nghiệp văn hóa (CNVH) chính là một trong những con đường quan trọng để chuyển hóa tài sản văn hóa thành giá trị kinh tế và sức cạnh tranh. CNVH không chỉ có điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, biểu diễn hay thiết kế mà còn kết nối với du lịch, thời trang, kiến trúc, ẩm thực, truyền thông, trò chơi điện tử và nhiều ngành dịch vụ sáng tạo khác. Giá trị của một sản phẩm văn hóa vì thế không dừng lại ở tác phẩm mà có thể lan tỏa sang nhiều lĩnh vực, tạo việc làm, thúc đẩy tiêu dùng, thu hút đầu tư và quảng bá hình ảnh đất nước.

Một bộ phim như “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” đã góp phần đưa vẻ đẹp của Phú Yên (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk) đến gần hơn với công chúng, tạo thêm sức hấp dẫn cho điểm đến. Hai đêm diễn (24 và 25-10-2026) của nhóm BigBang tại sân vận động Mỹ Đình (Hà Nội) cho thấy sức hút của một sự kiện âm nhạc có thể lan tỏa đến hàng không, lưu trú, ăn uống, mua sắm và các dịch vụ du lịch. Điều đáng suy nghĩ không chỉ là sức hấp dẫn của một chương trình quốc tế mà còn là khả năng tổ chức, kết nối dịch vụ và tạo dựng những sự kiện mang thương hiệu Việt Nam. Một chương trình văn hóa có thể tạo ra giá trị vượt xa doanh thu bán vé nếu được đặt trong một hệ sinh thái dịch vụ và trải nghiệm đủ tốt.

Thu hút được những sự kiện văn hóa lớn của thế giới đến Việt Nam là điều đáng mừng, nhưng chưa đồng nghĩa với việc chúng ta đã có một nền CNVH đủ mạnh. Sức cạnh tranh thực sự phải được đo bằng khả năng sáng tạo, sở hữu, sản xuất, phân phối và đưa sản phẩm văn hóa của chính người Việt ra thị trường quốc tế. Chúng ta không chỉ muốn trở thành điểm đến của những chương trình nghệ thuật nổi tiếng, mà còn phải có những nghệ sĩ, tác phẩm, thương hiệu và sự kiện mang dấu ấn Việt Nam, đủ sức chinh phục công chúng trong nước và thế giới. Khi câu chuyện Việt Nam được kể bằng ngôn ngữ sáng tạo hiện đại, khi sản phẩm Việt Nam có khả năng cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị riêng, bản sắc sẽ không còn chỉ là điều chúng ta tự hào mà trở thành lợi thế được thế giới nhận diện và đón nhận.

leftcenterrightdel

Cồng chiêng Tây Nguyên - nét văn hóa đặc sắc. Ảnh: Nghệ sĩ nhiếp ảnh MINH PHƯƠNG 

Bởi vậy, phát triển CNVH không thể chỉ chạy theo số lượng sự kiện, lượt xem hay doanh thu trước mắt. Điều quan trọng hơn là chất lượng sáng tạo, chiều sâu văn hóa, khả năng chinh phục công chúng và năng lực bảo vệ quyền lợi của người làm sáng tạo. Cần hình thành một thị trường lành mạnh, trong đó bản quyền được tôn trọng, sản phẩm có chất lượng được khuyến khích và người sáng tạo có thể sống bằng nghề.

Công nghệ không thể thay thế tư duy, cảm xúc sáng tạo

Trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, không gian văn hóa đang mở rộng với tốc độ chưa từng có. Nhưng nếu không có năng lực sáng tạo, sản xuất và phân phối của chính mình, chúng ta có thể trở thành nơi cung cấp chất liệu, nhân lực và người tiêu dùng, trong khi phần lớn giá trị gia tăng được tạo ra ở nơi khác. Chúng ta có thể sở hữu những câu chuyện giàu bản sắc nhưng lại không nắm được quyền khai thác, phân phối và hưởng lợi từ những câu chuyện ấy.

AI mở ra những khả năng mới cho sáng tác, phục dựng, thiết kế và sản xuất nội dung. Nhưng công nghệ không thể thay thế tư duy, cảm xúc sáng tạo và trách nhiệm của con người. Một sản phẩm có thể được tạo ra nhanh hơn nhờ AI, nhưng giá trị văn hóa của nó vẫn phụ thuộc vào chiều sâu tư tưởng, năng lực sáng tạo và bản sắc của người làm ra nó. Do đó, cần có hành lang pháp lý phù hợp để khuyến khích thử nghiệm, không bóp nghẹt những ý tưởng mới, đồng thời bảo vệ quyền của tác giả, người biểu diễn và chủ sở hữu dữ liệu. Cần thúc đẩy minh bạch trong việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI, xác định trách nhiệm đối với sản phẩm vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng. Công nghệ phải mở rộng năng lực sáng tạo của con người, chứ không trở thành phương tiện làm suy giảm giá trị lao động sáng tạo.

Cần những giải pháp đồng bộ

Một hướng đi quan trọng là gắn phát triển văn hóa với chiến lược phát triển địa phương. Trong cạnh tranh hiện nay, mỗi vùng đất cần tìm ra điều làm nên sự khác biệt của mình. Thương hiệu địa phương phải được bồi đắp bằng trải nghiệm thực tế, chất lượng dịch vụ, thái độ ứng xử của con người và sự nhất quán trong cách địa phương gìn giữ, phát huy giá trị của mình. Di sản trước hết thuộc về những cộng đồng đã sáng tạo, gìn giữ và trao truyền nó. Khi người dân có sinh kế từ việc bảo tồn, có quyền tham gia quyết định cách thức khai thác và được hưởng lợi công bằng, họ sẽ có thêm động lực gìn giữ di sản. 

Tại Kỳ họp thứ hai này, Quốc hội khóa XVI đang xem xét những chủ trương, chính sách quan trọng về phát triển du lịch và CNVH. Đây là cơ hội để rà soát, hoàn thiện các quy định về đầu tư, tài chính, thuế, đất đai, tài sản công, sở hữu trí tuệ và hợp tác công-tư theo đặc thù của lĩnh vực văn hóa. Sáng tạo có quy luật riêng, mức độ rủi ro cao, vì vậy nếu áp dụng máy móc cách quản lý của những lĩnh vực sản xuất thông thường, chúng ta có thể vô tình làm nản lòng những ý tưởng sáng tạo có giá trị.

Triết lý chính sách cần chuyển từ tư duy chủ yếu kiểm soát hoạt động văn hóa sang kiến tạo môi trường sáng tạo, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và khuyến khích các chủ thể tham gia thị trường. Nhà nước không nhất thiết phải làm thay doanh nghiệp và người sáng tạo, nhưng phải tạo ra luật chơi minh bạch, bảo đảm cạnh tranh công bằng, giảm rủi ro thể chế và hỗ trợ những lĩnh vực thị trường chưa đủ sức đầu tư.

Chính sách đầu tư cần đi xa hơn những lời kêu gọi xã hội hóa hay thành lập các quỹ hỗ trợ. Cần xem xét các hình thức tín dụng ưu đãi, bảo lãnh vốn và hỗ trợ đầu tư ban đầu đối với doanh nghiệp văn hóa, nhóm sáng tạo độc lập và dự án có tiềm năng. Đối với những tác phẩm có giá trị tư tưởng, nghệ thuật, giáo dục và bản sắc dân tộc nhưng khó bảo đảm lợi nhuận thương mại ngay lập tức, cần có cơ chế đặt hàng và tài trợ cạnh tranh, dựa trên chất lượng đề án, năng lực sáng tạo và khả năng tiếp cận công chúng. 

Một vấn đề khác là khai thác hiệu quả tài sản công, thiết chế văn hóa, không gian di sản. Nhiều nhà hát, bảo tàng, công trình kiến trúc, khu di tích và không gian công cộng có thể trở thành địa điểm tổ chức hoạt động sáng tạo, biểu diễn, triển lãm, giới thiệu sản phẩm và phát triển dịch vụ văn hóa. Không thể để tài sản văn hóa bị thương mại hóa tùy tiện, nhưng cũng không nên để những nguồn lực có giá trị nằm im, ít được sử dụng và không tạo ra lợi ích cho cộng đồng.

Cùng với thể chế, cần phát triển thị trường và hệ sinh thái CNVH. Một nền CNVH phát triển không thể chỉ dựa vào một số nghệ sĩ nổi tiếng hay vài dự án thành công. Nó cần một hệ sinh thái, trong đó người có ý tưởng tìm được nguồn lực để thực hiện, người có tác phẩm tìm được công chúng, doanh nghiệp tìm thấy cơ hội đầu tư và người sáng tạo được bảo vệ quyền lợi chính đáng. Đặc biệt, cần khuyến khích các tài năng trẻ, các nhóm sáng tạo độc lập và những mô hình thử nghiệm mới. Điều quan trọng là thể chế có đủ cởi mở để nhận diện, nâng đỡ, tạo cơ hội cho những ý tưởng ấy hay không.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt ra một tầm nhìn lớn về phát triển văn hóa trong giai đoạn mới. Thách thức hiện nay không chỉ là nhận thức đúng vị trí của văn hóa mà là tổ chức thực hiện để những quan điểm ấy đi vào từng quyết sách và cuộc sống. Đích đến của phát triển văn hóa không chỉ là làm cho văn hóa tạo ra nhiều giá trị kinh tế hơn mà còn làm cho đất nước có thêm sức hấp dẫn, con người có thêm cơ hội sáng tạo và dân tộc có thêm nội lực để bước ra thế giới. Khi bản sắc văn hóa trở thành nguồn cảm hứng, sáng tạo trở thành năng lực, thể chế trở thành bệ đỡ, văn hóa sẽ không chỉ là niềm tự hào của quá khứ mà còn là lợi thế của hiện tại, sức mạnh của tương lai và bản lĩnh vươn lên của Việt Nam.

PGS, TS ĐỖ CHÍ NGHĨA, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội